Гузел Јахина: „Би сакала читателот, додека се нурнува во текстот во моите книги, на својот внатрешен екран да гледа филм“

„Без осмислување, детална анализа и обработка на горчливото историско искуство, невозможно е да разбереме зошто денес ни се случуваат овие искушенија. Но, се плашам дека јавната дискусија за советското минато повторно ќе биде одложена за подоцна – денес во земјата се одвиваат толку болни процеси што најпрво ќе мора да зборуваме за нив, а тоа ќе трае со децении“ – вели писателката Гузел Јахина во интервјуто за блогот Антологџии, направено по повод нејзиното гостување на BookStar 2026.

Во рамки на третата вечер на фестивалот на европска литература BookStar 2026, ќе гостува и писателката Гузел Јахина, чии романи „Зулејха ги отвара очите“, „Возот за Самарканд“ и „Децата на Волга“ ја освоија читателската публика, а се преведени на македонски јазик во издание на „Антолог“.

Гузел Јахина (1977) е руска писателка и сценаристка. Роден говорител е на татарскиот јазик, а рускиот го научила на училиште. Студирала на катедрата за странски јазици на Казањскиот државен универзитет. Подоцна се преселува во Москва. Во 2015 година дипломира сценарио. Работела во областа на односи со јавноста и маркетинг. Нејзиниот прв роман, „Зулејха ги отвора очите“, е адаптиран во мини-серија од осум епизоди. Добитничка е на повеќе награди, меѓу кои и наградата „Иво Андриќ“ и признанието од руската влада за придонес во културата. Нејзините дела се преведени на повеќе од четириесет јазици.

Во продолжение следува интервјуто со Јахина во целост:

Дали ова е Ваше прво гостување во Македонија и какви се Вашите очекувања од книжевниот фестивал BookStar 2026?

Г. Ј. : Да, првпат доаѓам во Македонија и благодарна сум му на фестивалот BookStar за оваа можност. Мојата најголема желба е да го почувствувам воздухот на Европа, да ги уловам промените во „европскиот состав на воздухот“, да се обидам да го разберам расположението на луѓето.

Наскоро ќе бидат четири години откако живеам во Централна Азија – во градот Алмати, во близина на кинеската граница и далеку од жариштата на европската мисла.

Повремените доаѓања во Европа ми овозможуваат да не ја изгубам врската со неа – исто како што патувањата во Русија, каде што живеев до 2022 година, ми овозможуваат да ја следам сликата на рускиот живот и неговите промени.

Вашите романи нè водат низ некои од најтешките периоди во историјата – глад, прогон, репресии и човечки трагедии. Кога пишувате за вакви теми, како ја наоѓате рамнотежата меѓу верноста кон тежината на историскиот материјал и потребата читателот да остане со приказната до самиот крај?

Г. Ј. : Во секоја книга оваа задача мора да се решава на нов начин.

Во мојот дебитантски роман „Зулејха ги отвора очите“, на тешкотиите на прогонството во Сибир им ги спротивставувам мајчинската и женската љубов.

Во втората книга, „Децата на Волга“, раскажувам за трагичната судбина на Германците од Поволжјето, а истовремено се повикувам на мотиви од германската митологија, мешајќи ги со реалноста на раните советски години и вплетувајќи митолошки „нишки“ во ткивото на романот.

Во романот „Возот за Самарканд“ го опишувам Големиот глад во Советскиот Сојуз од пред сто години – можеби најстрашната тема со која сум морала да работам – но ја „пакувам“ во авантуристички заплет: динамична приказна за евакуацијата на гладните деца кон Узбекистан, каде што имало храна.

Додека го создавам текстот, многу размислувам за тоа читателот да не се измори од претешкото четиво, да може да го „свари“ материјалот и, кога ќе ја сврти последната страница, да не остане со чувство на безизлезност.

Според мене, едно од најважните внатрешни прашања за авторот е: со што ќе го испрати читателот од книгата? И уште едно – што ќе остане од книгата во душата на читателот по неколку години, кога веќе ќе избледат заплетот, ликовите и авторскиот стил?

Тоа нешто што тешко може да се фати и опише, всушност е она поради што се пишува еден роман.

„Зулејха ги отвора очите“ првично била замислена како сценарио, потоа станала роман, а подоцна била адаптирана и во телевизиска серија. Колку од првичната визуелна замисла за приказната ја препознавте во телевизиската адаптација? И дали гледањето на сопствените ликови на екран го промени начинот на кој и самите ги доживувате? Дали тоа беше остварување на една дамнешна желба?

Г. Ј. : Сите мои романи се напишани на границата меѓу литературата и филмот.

Некои повеќе навлегуваат во територијата на филмот, како романот за Зулејха или авантуристичкиот источен роман „Возот за Самарканд“, додека други повеќе припаѓаат на полето на литературата, како „Децата на Волга“.

По образование сум сценарист и приказните ги раскажувам преку слики, сцените ги решавам визуелно, а дијалозите ги пишувам кратко.

Некогаш, во младоста, сонував да снимам филмови, но наместо тоа создадов неколку „филмови“ на хартија – моите романи. Би сакала читателот, додека се нурнува во текстот, на својот внатрешен екран да гледа филм. И, патем, тоа е уште еден начин да му се помогне на читателот-гледач да го „свари“ тешкиот материјал.

Среќна сум што еден од романите веќе оживеа на екран, како телевизиска серија од осум епизоди – приказната за Зулејха. Многу од визуелните решенија од текстот беа пренесени и на екранот.

Секако, филмскиот и телевизискиот јазик имаат свои, прилично строги правила, па затоа беше неопходно романот да се скрати и адаптира.

Но, како сценарист, разбирам дека авторот на една телевизиска серија веќе не е само писателот, туку еден „повеќеглав“ колектив составен од продуцентот, режисерот, сценографот, актерите и многу други членови на снимачката и монтажната екипа.

Затоа го одвојувам романот, како почетна основа за телевизиската верзија, од самата серија што на крајот е создадена.

Некои читатели Вашите дела ги доживуваат како провокативни, додека други ги сметаат за неопходни. Може ли литературата да ѝ го врати човечкото лице на историјата – да ги врати во колективната меморија луѓето и поединечните судбини кои официјалните историски наративи ги сведуваат на статистика или за кои целосно молчат?

Г. Ј. : Поврзувањето на времињата, односно спојувањето на времето, е една од главните задачи на уметноста воопшто, а со тоа и на литературата како нејзин дел.

Јас ја разбирам уметноста како рака подадена од минатото кон иднината – од уметниците од минатото кон нас денес.

Таа рака не покажува со прст, не нè учи како да живееме, не нè казнува и не нè води некаде. Таа само дарува – знаење, искуство, надеж, разбирање на убавината – и ни дава поддршка.

Па зошто и ние да не можеме да подадеме рака во спротивна насока – кон минатото?

Секако дека можеме.

Да раскажеме за она што останало недоречено. Да им дадеме глас на оние на кои некогаш им бил одземен. Да насочиме светлина кон некоја стара сенка, кон просторот на премолчувањето.

Колку појасно го гледаме минатото, толку појасен ни е сегашниот ден, а хоризонтот на иднината станува поширок и повидлив.

Во последните пет години сегашноста во Русија е толку силна и разорна што минатото може да изгледа како веќе да го изгубило своето значење: „денес“ не само што го засенува „вчера“, туку ги заслепува и заглушува луѓето што живеат во него.

На многумина им се чини – а и мене во еден момент ми се чинеше – дека треба само некако да се справиме со ова „денес“, па какво минато, каква иднина…

Но, всушност, минатото не умира.

Современата историја на Русија тоа го покажува и докажува на најјасен начин: советското минато воопшто не завршило, како што самоуверено поверувавме во деведесеттите години. Тоа само се преправало дека е мртво, а сега повторно се исправило во својата целосна големина.

Без осмислување, детална анализа и обработка на горчливото историско искуство, невозможно е да разбереме зошто денес ни се случуваат овие искушенија.

Но, се плашам дека јавната дискусија за советското минато повторно ќе биде одложена за подоцна – денес во земјата се одвиваат толку болни процеси што најпрво ќе мора да зборуваме за нив, а тоа ќе трае со децении.

Често велите дека дел од инспирацијата за Вашите романи доаѓа од семејната историја. Како одлучувате кои елементи од вистинските сведоштва да ги зачувате, а каде започнува слободата на писателот да ја менува, проширува или измислува приказната?

Г. Ј. : Точно е: романот за селанката Зулејха, прогонета во Сибир, беше инспириран од судбината на мојата баба, а приказната за евакуацијата на гладните деца од бреговите на Волга со специјални возови кон побогатите јужни краишта потекнува од биографијата на мојот дедо.

Сепак, најголемиот дел од материјалот за романите не го црпев од сопствените семејни приказни, туку од туѓите. За да навлезам во темата, читав многу различни мемоари и научни трудови и се обидував да го сумирам колективното искуство.

Сите мои книги се палета од човечки судбини.

Една од најинтересните задачи при создавањето роман е да се испреплетат Големата Историја и животот на поединечниот лик, особено ако станува збор за класичниот „мал човек“, зрнце песок меѓу воденичките камења.

Да се прикажат ударите на Големата Историја, која ги меле ликовите и ги фрла час во Сибир, час во казахстанските степи, час во Узбекистан, но истовремено и волјата на самиот Човек – да преживее, да се зачува себеси, повторно да се состави и да пронајде нова смисла по тектонските промени во животот.

За себе имам дефинирано три степени на авторска слобода при опишувањето на судбините на ликовите.

Кога пишувам за измислени ликови, се чувствувам слободна да измислувам заплети и да ги водам нивните судбини онаму каде што ме води смислата на романот.

Но, кога пишувам за конкретни луѓе кои некогаш навистина живееле, со име и презиме, ситуацијата е поинаква.

Ако станува збор за големи историски личности – како советските водачи, кои повеќепати се појавуваат на страниците на моите книги – авторската слобода сè уште е голема. Затоа што тука не станува збор толку за самите луѓе, колку за отелотворување на големи политички идеи, за маски и функции на државата.

Во такви случаи не мора премногу да ја ограничувам фантазијата – можам да измислувам фантазмагорични заплети за летовите на Сталин или физиолошки описи на последните денови од животот на Ленин, како во романот „Децата на Волга“.

Но, кога раскажувам за обични советски луѓе и ги наведувам нивните вистински имиња – на пример, за Чемоданов, учителот на Сталин по билијард, или за Мамин, изумителот на првиот руски трактор – тогаш сакам да бидам максимално внимателна и одговорна: да создадам што е можно почовечки, симпатични ликови кои предизвикуваат сочувство.

Токму кон овие луѓе чувствувам најголема одговорност.

Што значи слободата за Вас како писател? Дали еден писател е навистина слободен кога избира за што ќе пишува или неговиот глас секогаш е под влијание на времето во кое живее, политичката средина, издавачкиот пазар и очекувањата на читателите?

Г. Ј. : Авторот, како дел од општеството во кое живее, веќе по самата своја припадност на тоа општество не може целосно да биде ослободен од неговото влијание.

Романот, исто така, се пишува во конкретно време: текстот има точен датум кога е започнат и кога е завршен, а книгата има датум кога е одобрена за печатење и кога се појавува на книжарските полици.

Оттука, секој роман на еден или друг начин кажува нешто за општеството од кое произлегол, а неговото објавување секогаш е сместено во конкретен историски и политички контекст.

Секој автор сам за себе одредува како го чувствува тоа влијание и тој контекст.

Дали сака неговото дело да биде остро актуелно или повеќе филозофско и безвременско? Дали сака борба или бегство од реалноста? Како ја разбира својата одговорност кон читателот? На какви компромиси е подготвен за текстот да биде објавен, ако компромисот е неопходен услов за публикација? Колку воопшто авторот ја смета за важна сопствената гласност во нашево бучно, би рекла дури и хистерично време?

Како што веќе кажав, „денес“ во Русија е толку силно и разорно што ни јас самата засега не можам да си одговорам на прашањето: дали денес воопшто може да се пишува за нешто друго освен за современоста?

Ќе признаам дека една година работев на историски роман, но потоа го оставив настрана бидејќи почувствував дека недоволно му одговара на денешниот момент.

И тука воопшто не станува збор за темата или за историската епоха – може да се раскаже приказна од кое било време и таа да биде исклучително актуелна – туку за способноста суптилно да се почувствува токму ова „денес“, како и за способноста да останете хуманистички автор додека го опишувате нехуманото.

Сергеј Ајзенштајн во периодот од 1943 до 1945 година го сними својот најзначаен филм „Иван Грозни“ – односно погледна четиристотини години во минатото – и создаде целосно антитоталитарен, а со тоа и исклучително актуелен филм.

Филмот бил забранет од Сталин, режисерот бил отстранет од филмската индустрија и набрзо починал од срцев удар – или, поточно, од самото одвојување од професијата.

Тоа била цената за обидот на еден уметник да го изрази своето време.

Само ретки уметници ја имаат способноста да го изразат времето во кое живеат. Ајзенштајн бил еден од нив.

Кога истражувате историски период обележан со глад, репресии и човечко страдање, чувствувате ли и етичка одговорност кон вистинските луѓе чии искуства стануваат материјал за фикција? Дали некогаш сте откриле нешто во архивите што свесно сте одлучиле да не го претворите во литература?

Г. Ј. : Да, чувствувам одговорност кон луѓето чии мемоари или интервјуа ги користам при пишувањето на романите.

Но, ова прашање, според мене, не се поставува толку кога се избираат конкретни епизоди. Авторот, според мене, има право да ги користи дури и најстрашните детали – како, на пример, кога во романот „Возот за Самарканд“ опишувам епизоди на канибализам.

Прашањето повеќе се наоѓа во човечката сфера – каде се границите на дозволеното при опишувањето на одредени ликови.

Колективниот лик во романот „Возот за Самарканд“ се беспризорните деца, кои ги собираат во евакуациски воз и ги носат во краишта каде што има повеќе храна.

Уште од самиот почеток си поставив едно правило: не смее да има манипулирање со сожалувањето на читателот и – што е многу важно – не смее тие деца да се дехуманизираат, да се претворат во живи скелети, во тело што умира и се распаѓа.

Да, вистината мора да се раскаже. Но, истовремено, не смее да се претера со физиолошките детали, не смее авторот да ужива во опишувањето на ужасот, ниту со писателска лупа да се задржува врз раните и забите уништени од скорбут – затоа што тогаш читателот може да посака да го сврти погледот од ужасот и од одвратноста.

Тоа беше многу тенка граница.

Од истите причини одлучив да не ги ставам во центарот темите за детската проституција, зависноста од дрога и детскиот канибализам. Тие теми се присутни во романот и внимателниот читател ќе ги забележи навестувањата, но не напишав посебни сцени посветени на нив.

„Возот за Самарканд“ е инспириран и од приказната на Вашиот дедо, кој како дете бил пренесен од Казан во Туркестан за време на гладот. Дали пишувањето за сопствената семејна историја создава посилно чувство на блискост со темата или ја прави работата потешка затоа што веќе не сте само писател, туку и наследник на тоа сеќавање?

Г. Ј. : Личната поврзаност со времето и настаните што ги опишувам – преку семејната историја и преку бабите и дедовците кои лично ги познавав – повеќекратно ја зголемува мотивацијата да пишувам, да навлегувам во деталите, подобро да ја разберам генерацијата што заминала, а преку неа и историјата на земјата.

Генерацијата што ја опишувам во романите – луѓето родени непосредно пред или веднаш по комунистичката револуција – во Русија ја нарекуваат „молчаливата генерација“.

Таа ги поднела ударите на првите, најстрашни децении на советската власт: револуцијата, граѓанската војна, гладот во 1920-тите, раскулачувањето и колективизацијата, гладот во 1930-тите, Големиот терор, Втората светска војна.

Таа генерација издржала сè – и замолчела.

Нашите баби и дедовци ретко, или никогаш, не ни раскажуваа нам, на внуците, за тешките години од своето детство и младост, како да сакале да ги избришат од сеќавањето.

Но, историјата не може да се избрише или да се поништи. Може само да се обидеме да ја заборавиме, а тоа обично води кон тажни последици.

Вашите книги предизвикаа и силни дебати за начинот на кој го прикажуваат советското минато. Кога еден роман станува дел од јавната дебата за историјата, каде, според Вас, завршува улогата на писателот? Чувствувате ли потреба да го браните своето дело или верувате дека книгата треба сама да го продолжи тој разговор?

Г. Ј. : Работата на авторот е да го напише текстот и да го пушти да живее свој живот.

Работата на литературниот критичар е да го изнесе своето стручно мислење.

Работата на читателот е да прочита и да создаде сопствено мислење – независно, непрофесионално и токму поради тоа уште повредно.

А бидејќи во главата на секој читател романот се раѓа одново, бројот на читања, толкувања и значења на романот е еднаков на бројот на читатели.

Веројатно може да се каже дека колку е поширока палетата на мислења за една книга и колку е побогата и поразновидна дискусијата, толку попрецизно книгата го погодила нервот на времето.

Вербалните битки околу одредени уметнички дела – почесто околу филмови, поретко околу книги, театарски претстави или изложби – многу често се продолжение на дискусијата околу некоја поголема општествена тема.

На пример, денес жестоко се дебатира околу филмот „Naza“, а тоа е само продолжение на поларизацијата околу арапско-израелскиот конфликт.

Во свое време моите романи во Русија многу се дискутираа – некои отворено ги напаѓаа поради различни причини, други воодушевено ги фалеа, исто така поради различни причини.

Јас тоа го доживувам како продолжение на јавната дискусија за советското минато, за односот кон него и за прашањето колку е дозволена критиката на советската власт.

Покрај тоа, долго време дискусиите за уметноста беа единствениот можен и дозволен „остров“ за јавен дијалог. Денес, за жал, веќе го нема ни тој остров.

Напишаната книга – исто како снимен филм или создадена слика – продолжува да живее свој живот.

Историскиот и политичкиот контекст се менуваат, а со нив се менува и начинот на кој се чита едно уметничко дело.

Ретки дела нè вознемируваат и допираат долго време, а уште поретки остануваат во „златниот фонд“. Некои, пак, одеднаш излегуваат од минатото и повторно стануваат актуелни во новите околности.

Така денес, гледано од внатрешноста на Русија, многу дела за советското минато одеднаш повторно звучат актуелно – тие ги опишуваат законите според кои функционира советската држава, поставена пред повеќе од сто години.

А тие закони денес повторно функционираат.

Во Вашите романи големите историски процеси најчесто ги гледаме преку животите на обичните луѓе. Зошто една индивидуална човечка приказна понекогаш може да ни помогне подобро да разбереме една епоха отколку историските факти и статистиката?

Г. Ј. : Со „малиот човек“ многу лесно можеме да се идентификуваме. А оние што себеси се сметаат за премногу „големи“ луѓе, ретко читаат книги.

Би сакала на читателот да му овозможам емоционално искуство на проживување на еден дел од советската историја – преживувањето во Сибир или евакуацијата од гладното Поволжје кон Самарканд, каде што имало храна.

Да се подари емоционално искуство е една од задачите на уметноста.

Фактите и статистиката, интелектуалното осмислување, се домен на науката и документаристиката.

Најубаво е кога едното води кон другото: кога прочитана фикциска книга ќе го поттикне читателот да се заинтересира за фактите и подлабоко да ја истражи темата, или кога документарен филм ќе го натера да побара книжевни дела посветени на истата тема.

Интервјуто е направено во септември, 2026 година

Интервјуто го водеше: Билјана Стамова Боневска