„Добриот преведувач мора најдобро да го познава сопствениот јазик“ – Игор Радев, финалист за наградата „Драги“

„Кинескиот јазик е изолативен, односно тој се одликува со крајна аналитичност, па неговите зборови не познаваат какви било морфолошки измени. Значи, ги нема категориите како род, број, член, лице, време итн. Граматичкото значење се образува, пред сѐ, преку синтактички и контекстуални средства. Честопати, во зависност од местото што го зазема во реченицата еден ист збор без никаква промена може да игра улога на именка, придавка или глагол“ – вели Игор Радев во интервјуто за блогот „Антологџии“, направено по повод неговата номинација за наградата „Драги“ во 2026 година.

Со какви предизвици се соочува еден преведувач кога преведува од кинески јазик? Дали преведувачот останува доследен на делото, или, пак, на зборот? Колку е важен творечкиот капацитет на самиот преведувач за да се направи еден успешен препев? Во колкава мера Вештачката Интелигенција може да биде закана за преведувачкиот занает?

Ова се само некои од темите на кои накусо поразговаравме со Игор Радев по неговата номинација меѓу петте финалисти за наградата за најдобар книжевен превод на македонски јазик, „Драги“.

Одговорите на Радев се движат многу подалеку од вообичаениот разговор за техниката на преведување. Од односот меѓу странскиот и мајчиниот јазик, преку специфичностите на препевот од кинески, па сè до прашањето дали вештачката интелигенција еден ден ќе може не само да преведува туку и да создава поезија – речиси секој негов одговор се развива во мал есеј и отвора простор за нова дискусија.

Целото интервју прочитајте го во продолжение.Целото интервју можете да го проследите во продолжение:

Што за Вас претставува номинацијата за наградата „Драги“, особено во година кога во фокусот е поетскиот препев?

И. Р. : Чест, изненадување, а поезијата доаѓа како бонус. Всушност, токму препевот претставува круна на секое преведување, затоа што поезијата би требало да биде нешто како архиуметност, чиј материјал на обликување е самиот јазик, кој, пак, е она што човека го прави човек.

Од поинаква перспектива, би сакал да гледам на поезијата како своевидна икона на човекот.

Традиционално, човекот е определуван како единство на два аспекта: оној што е недостапен за сетилата – душата – како внатрешна содржина на човекот; и оној перцепираниот – телото – како надворешен облик на човекот.

И поезијата го отелотворува јазикот како единство на истиве два аспекта: смислата и содржината како нејзина „душа“, додека ритамот, прозодијата, римата и структурата го претставуваат нејзиното „тело“. Но може и претерав со ова…

Кога ќе се спомне името на Драги Михајловски, која е Вашата прва асоцијација? Што значи неговото дело за македонската преведувачка и културна сцена воопшто?

И. Р. : Поновата кинеска поезија на XX век! Знам, се чудите: „Како тоа Драги Михајловски може да асоцира на кинеска поезија од минатиот век?“

Малкумина знаат дека токму Драги во 1985 г. има објавено препев преку англиски на збирка поезија насловена како „Нова кинеска поезија“, во која се опфатени најзначајните поетски автори во Кина низ XX век.

На тој начин, Драги Михајловски за првпат ја запознава македонската читателска јавност со овој за неа дотогаш непознат поетски свет.

Гледате, доволна е само оваа вињета, за да ја разберете големината и значењето на Драги Михајловски за нашата култура, и без по којзнае којпат да ги повторуваме сите негови добро познати достигнувања сврзани со преводите на англојазичната литература, книжевната и преведувачка теорија, академската дејност итн., што од него прават вистински микрокосмос на македонското литературно и научно милје.

Сега, наречето го коинциденција или јунговски синхроницитет, меѓутоа, како што Драги со својата Нова кинеска поезија го воведува кинеското поетско творештво на минатиот век во видокругот на македонската културна јавност, така со издавањето неодамна на поетската збирка „Од две страни сонце грее: Современа кинеска и македонска поезија“, чиј уредник од македонска страна бев јас, нашата публика доби можност да се запознае со репрезентативен пресек на кинеската поезија на XXI век. Така, испаѓа дека со Драги Михајловски сме работеле на иста нива…

Еден од најчестите митови за книжевниот превод е дека е доволно преведувачот добро да го познава странскиот јазик. Што, всушност, е потребно за еден навистина добар книжевен превод?

И. Р. : Убаво рековте – мит. Не дека преведувачот не треба солидно да владее со јазикот од којшто преведува, нели, тоа е нешто кое само по себе се подразбира. Пословичниот „зајак“ лежи на друго место. Разликата помеѓу просечен и добар книжевен превод не се состои во тоа колку авторот на преводот го познавал странскиот јазик, туку колку тој добро го знае сопствениот.

Честопати, „блуткавоста“, „несмасноста“ видлива кај некои преводи оддава ограниченост во видокругот на преведувачот кога станува збор за изразните својства на мајчиниот јазик, неговата разгранета историја, синонимика, па сѐ до веќе постоечката книжевна традиција.

Да видиме, што сега во овој наш историски миг претставува „природна јазична средина“ за мнозина, ако не и повеќето луѓе што би ги сретнале по случаен избор? Тоа е секако интернетот, кој од јазична гледна точка би можеле да кажеме дека претставува во голема мера своевидна англосаксонска колонија. Резултатот на таквата јазична колонизација тукуречи од заседа е што мнозина и кога зборуваат на македонски, честопати синтаксата во главата им е англиска, и ако кон тоа се надоврзе и намалената способност за читање книги и воопшто подолги текстови, а посебно не од домашната литература, би нè чудело ли ако сѐ повеќе имаме превдеувачи кои се достаточно самоуверени во своето владење со определен странски јазик (што е точно), а притоа не си ја ни забележуваат скудноста во умеењето да се ползуваат со сопствениот јазик?

Кој беше најголемиот предизвик со кој се соочивте при препевот на делото со кое сте номинирани за наградата „Драги“?

И. Р. : Јазичната типологија, се разбира. Имено, кинескиот јазик е изолативен, односно тој се одликува со крајна аналитичност, па неговите зборови не познаваат какви било морфолошки измени. Значи, ги нема категориите како род, број, член, лице, време итн. Граматичкото значење се образува, пред сѐ, преку синтактички и контекстуални средства. Честопати, во зависност од местото што го зазема во реченицата еден ист збор без никаква промена може да игра улога на именка, придавка или глагол. Сфативте дека од типолошка гледна точка не може да најдете поразличен јазик од индоевропските, каков што е и нашиот македонски.

И покрај сѐ, олеснителната околност при препевот на збирката поезија „Безначајни песни“ од Шји Чуан повторно лесно можете да ја претположите. Можноста за комуникација со авторот во „реално време“ претставуваше за мене клучна „преведувачка алатка“.

За разлика од кинескиот, нашиот јазик изискува од зборовите горе-долу јасен граматички идентитет – именките мора да се еднина или множина, глаголите нужно треба да бидат во ова или она лице итн… Се сеќавам само колкупати го прашував Шји Чуан – „овој збор дали ти е во еднина или множина, кој ти е вршител на глаголското дејјствие во овој стих итн?“

Најинтересно ми беше кога самиот ќе ми кажеше: „Уф, не ни имам мислено на тоа…“ – односно, таа поливалентна неодреденост на кинескиот збор понекогаш му служеше како изразно средство.

Од друга страна, потешкотија при препевот секако претставуваше и културната дистанца. Имено, во секој книжевен израз присуствува своевидна граматика на културно условени симболи и алузии. Како таа да се пренесе при препевот, дали понекогаш преводот треба да биде обременет со фусноти, кои делумно би ја објасниле таа културна граматика… дилеми и потешкотии.

Кога препејувачот мора да избере, на што треба да му остане поверен – на зборот од оригиналот или на целокупното значење, ритам и атмосфера на песната?

И. Р. : Дали би било премногу предвидливо, па дури и банално, кога би кажал дека најуспешниот препев е оној, за кого не би кажале дека е препев, односно, безмалку би смогнал да го „прелаже“ читателот дека песната изворно била напишана на неговиот мајчин јазик.

Ова, секако, би значело, во склад со тезата на Аристотел дека целината секогаш е повеќе од збирот на деловите коишто ја сочинуваат, одредена неверност кон индивидуалниот збор… Но нејсе, тоа е нешто што не успевам да го постигнам до крај, зашто секогаш во мене се буди таа професионална деформација на филолог и лингвист, која со сиренски глас ме враќа на зборот, небаре тој е α и ω на песната.

Колку од личниот глас на преведувачот неизбежно останува во секој препев? Има ли вистина во познатата изрека „преведувачот е предавник“?

И. Р. : Има ситуации кога и предавникот може да одигра неочекувано корисна улога. Сте чуле за Лин Шу (1852-1942)?

Тој е еден од најпознатите преведувачи на кинески на преодот од XIX во XX век на европската, претежно француска и англиска литература. Меѓутоа, не знаел ни збор француски или англиски. Неговиот метод се состоел во тоа неколку различни луѓе, кои го знаеле јазикот на делото, консекутивно да му ја раскажуваат содржината, а тој потем сосем креативно ја воплотувал во класичен кинески.

Резултатот бил неверојатен… „преводите“ на Лин Шу до ден денес се сметаат за ремек дела на кинеската литература.

Но што е уште поинтересно, кинеските преводи на некои од европските дела изведени од Лин Шу критиката ги смета и за поуспешни од книжевна и стилска гледна точка отколку оригиналите, а ова особено важи за романите на Дикенс.

Па сега, кој ќе се осмели да го фрли првиот камен по овој „предавник“? А што да кажеме за преводите или „преводите“ на класичната кинеска поезија на Езра Паунд собрани во неговата збирка „Катај“. Станува ли збор за превод или за авторско дело, и дали тоа воопшто му е важно на читателот?

Може ли недоволно добар превод да го „скрие“ големиот поет од новата публика, а добар препев да му отвори сосема нов живот во друга култура? Колкава е, во таа смисла, одговорноста на преведувачот?

И. Р. : Одговорот на претходното прашање во голема мера одговара и на постојново. Преведувачот е психопомп на авторот во некое ново говорно подрачје. Всушност, разликите во воспримањето на некој странски автор во дадена јазична заедница честопати се должат на различните способности на преведувачите.

Има автори, кои и покрај популарноста и престижот дома, не ги уживаат истите во друго говорно подрачје и покрај постоењето на преводи. Од друга страна, има такви писатели, кои дома се помалку популарни за во некое друго говорно подрачје да постигнат невообичаен успех.

Еден ист автор може во различни говорни подрачја да ужива различен успех. Јасно дека преведувачите имаат удел во тоа. Што станува со одговорноста? Да таа му припаѓа на преведувачот, меѓутоа последиците од одговорноста или неодговорноста на преведувачот сепак ги трпи авторот, а на преведувачите тоа можеби и им се допаѓа.

Во време на машински превод и сè поголемо присуство на вештачката интелигенција, што е она што во поетскиот препев сè уште може да го направи само човекот?

И. Р. : Да ужива. И не станува збор просто за улогата на вештачката интелигенција во преведувањето. А што бидува со самото пишување поезија. Зарем вештачката интелигенција не би можела да се зафати и со тоа?

Првин ќе биде смешно, неуспешно, но после три години, пет, десет..?

Ние велиме дека вештачката интелигенција не „мисли“ и не „чувствува“, туку само имитира мислење и чувства, но не знам колкава утеха ова треба да ни биде. Што ако по некое време читателот повеќе не биде во состојба да распознае дали некој превод, па дури и песна, биле создадени од друг човек или од вештачка интелигенција.

Тогаш, за читателот вештачката интелигенција ќе биде црна кутија, исто како што тоа е сега душата на авторот, па нема да знае (а ќе му биде ли и грижа) дали мислите и чувствата биле вистински или имитирани? Што човечко ќе остане тогаш за човекот? Како што кажав – уживањето. Можеби вештачката интелигенција ќе прави песни и препеви, но дали ќе умее да ужива во песните што сама би ги создавала или препевала? Философите и моралистите од сите епохи го имаат осудувано хедонизмот како најниско рамниште на човечката природа, а ете, со подемот на вештачката интелигенција да не испадне дека уживањето, па и естетскиот хедонизам останат како последно уточиште на човечкото во човекот…

Дали развојот на вештачката интелигенција го доживувате како закана за преведувачката професија или како алатка што може да му помогне на преведувачот?

И. Р. : Ќе биде закана ако од алатка за помош се претвори во алатка за замена на преведувачот. Сега за сега не е до таму дојдена, особено не кога станува збор за, условно кажано, помали јазици како македонскиот, со оглед на тоа дека вештачката интелигенција се тренира на јазичен корпус кој може да се најде на интернет, а очичгледно е дека нашиот јазик не е присутен во толкав обем на светската мрежа.

Така, вештачката интелигенција релативно понесмасно се служи со македонскиот јазик споредено со други „поголеми“ јазици. Па нека се тешиме со тоа. Иднината, пак, кој да ја знае…

Дали во моментов работите на уште некој превод и што би можеле да очекуваме наскоро од вас?

И. Р. : Да, моментално се занимавам со два превода. Правам препев на збирка поезија (и тука сум при крај) од совремниот кинески поет Чжао Лихонг, кој патем би требало макар малце да ѝ биде познат на македонската публика, зашто има учествувано и на Струшките вечери на поезијата. Паралелно се имам зафатено и со покрупен залак, а станува збор за прочуениот таоистички философ Чжуанг Ци’, но тука веќе станува збор за превод од древнокинески јазик.