„На децата им се потребни граници и насоки, возрасните се тие што треба да им ги обезбедат“ – Интервју со Елој Морено

„Она што го сакам кај средбите со тинејџерите е тоа што тие имаат многу помалку филтри од возрасните. Можат да Ви постават неверојатно длабоко прашање, а триесет секунди подоцна – нешто сосема неочекувано. Едно прашање што ме изненади ми беше поставено за време на средба посветена на Невидлив. Еден ученик ме праша: Дали некогаш сте биле чудовиште?“ – вели Елој Морено во интервјуто за блогот „Антологџии“, направено по повод неговото доаѓање на BookStar 2026.

Најчитаниот шпански автор Елој Морено, овој септември доаѓа во Македонија, како еден од странските автори кои ќе учествуваат на фестивалот на европска литература BookStar 2026.

Неговите книги се преведени на повеќе од 30 јазици, меѓу кои и на македонски јазик, а романот „Невидлив“ е предложен за изборна лектира во средното образование.

Пишувајќи за актуелни теми, како што се врсничко насилство, социјални мрежи, потребата постојано да им се допаднеме на другите, на еден уникатен начин, преточувајќи го секојдневието во модерна приказна, Елој Морено стана еден од омилените автори кај читателската публика ширум целиот свет.

Во ова интервју се обидовме да начнеме повеќе теми, неговите почетоци како писател, процесот на пишување, неговите романи, средбите со учениците во голем број училишта, но и неговата последна книга „Новото патување на Малиот принц“…

Во продолжение проследете го целото интервју:

Дали ова е Ваше прво гостување во овој дел од светот и какви се Вашите очекувања од гостувањето на фестивалот BookStar и од посетата на Македонија воопшто?

E. M. : Да, ова е моја прва посета на Македонија, иако всушност веќе неколку години сакав да дојдам.

Неколкупати сум бил поканет на BookStar, но, за жал, поради други обврски досега не успеав да дојдам.

Навистина со нетрпение го очекувам гостувањето, особено затоа што неколку мои книги се преведени на македонски јазик.

E. M. : Вашиот пат до читателите е прилично необичен. На почетокот сами го промовиравте својот прв роман, одејќи од книжарница до книжарница и разговарајќи директно со читателите. Можевте ли тогаш воопшто да замислите дека еден ден Вашите книги ќе се читаат низ целиот свет и дека на крајот ќе Ве донесат и до читателите овде, во Македонија?

Никогаш. Вистината е дека не можев ни да замислам нешто вакво.

Почнав така што самостојно ги издавав сопствените книги. Ги печатев во мала печатница во близина на мојот дом, а потоа одев по улиците на мојот град и се обидував самиот да ги продавам.

Никогаш не можев да замислам дека еден ден моите книги ќе бидат објавени во повеќе од 30 земји.

E. M. : Се сеќавате ли што им велевте на луѓето кои ќе застанеа да разговараат со Вас? Која беше реченицата со која се обидувавте да убедите потполно непознат човек да му даде шанса на Вашиот роман?

Секогаш ги чекав луѓето пред книжарниците, а штом ќе влезеа внатре, им објаснував дека тоа е мојот прв роман и дека не сум го испратил до ниту еден издавач.

Едноставно сакав луѓето да го прочитаат и, ако им се допадне, да им го препорачаат на своите пријатели. Единственото што го сакав беше да ми дадат шанса.

E. M. : На почетокот од Вашата кариера практично имавте контрола врз сè – од пишувањето и печатењето, па сè до дистрибуцијата и промоцијата. Денес Вашите книги ги објавуваат големи издавачки куќи, преведени се на бројни јазици и адаптирани за телевизија. Лесно ли е за автор кој започнал со целосна контрола врз секој детаљ да научи делови од тој процес да им ги довери на други луѓе?

E. M. : Тоа беше постепен процес, бидејќи цела една година правев сè самиот: ги печатев книгите, ги промовирав, ги пакував и ги испраќав нарачките, ги продавав преку мојата веб-страница…

Но, доаѓа момент кога станува невозможно сè да правите сами.

Денес едноставно нема начин самостојно да ги дистрибуирам моите книги во повеќе од 30 земји, на аеродроми, во трговски центри и на толку многу други места.

Македонските читатели се запознаа со Невидлив уште во 2022 година, додека официјалното издание на англиски јазик беше објавено дури во август 2026 година. Како го објаснувате тој временски јаз? Дали е потешко да се пробие на англискојазичниот издавачки пазар, дури и за веќе етаблиран и меѓународно читан автор, или беше Ваша одлука да го одложите преводот на англиски?

E. M. : Всушност, многу е тешко една книга да биде преведена на англиски јазик.

Велат дека само околу пет проценти од книгите објавени во Соединетите Американски Држави се напишани од автори надвор од земјата.

Причината е едноставна: тие имаат толку огромна сопствена книжевна продукција што практично веќе имаат сè. Една книга мора да биде навистина нешто посебно за некој издавач таму да одлучи да ја преведе.

Невидлив беше адаптиран и како телевизиска серија на Disney+. Што се случува со една приказна кога од интимниот простор што го делат писателот и читателот ќе премине на екранот? Може ли добрата адаптација да го прошири светот на романот или неизбежно му одзема нешто на читателот и на неговата имагинација?

E. M. : Многу е тешко една адаптација на книга да испадне добро.

Во многу случаи писателот и режисерот на крајот дури и воопшто не разговараат меѓу себе.

Јас имав многу среќа затоа што, во овој случај, серијата остана исклучително верна на романот. Речиси е идентична со него, а тоа е нешто што обожавателите на книгата навистина го ценеа – и, секако, го ценев и јас.

Во Вашите книги често се навраќате на теми за кои општеството тешко зборува отворено – врсничкото насилство, осаменоста, зависноста од социјалните мрежи и ранливоста. Кажете ни, каде за Вас завршува книжевноста, а каде започнува општествениот ангажман? Дали некогаш се плашите дека пораката може да стане погласна од самата приказна?

E. M. : За мене книжевноста секогаш е на прво место. Никогаш не седнувам да пишувам роман со мислата: „Сакам да ги научам луѓето нешто“ или „Сакам да ја испратам токму оваа порака“. Почнувам со приказна, со ликови и емоции што сакам читателот да ги доживее.

Но, секако, пишувам за нешта што ме загрижуваат. Врсничкото насилство, осаменоста, социјалните мрежи, начинот на кој се однесуваме едни кон други… Тие се дел од светот во кој живееме, па природно е да станат дел и од моите приказни.

Мислам дека разликата е во тоа што книжевноста Ви овозможува да им пристапите на овие теми преку емоции, а не преку лекција.

Не сакам да им кажувам на читателите што треба да мислат. Повеќе сакам да ги внесам во одредена ситуација и да им дозволам да ја почувствуваат, да ја преиспитаат и самите да дојдат до сопствени заклучоци.

Бевте поканети да посетите голем број средни училишта. Што најчесто Ве прашуваат тинејџерите кога ќе се сретнат со Вас? Дали некогаш Ви поставиле прашање што целосно Ве изненадило и, ако да, кое беше тоа?

E. M. : Тинејџерите ми поставуваат најразлични прашања. Некои се поврзани со книгите – зошто некој лик се однесува на одреден начин, дали некоја конкретна сцена е заснована врз вистински настан или што им се случува на ликовите откако приказната ќе заврши.

Но, исто така, многу ги интересира животот на еден писател: колку време ми е потребно за да напишам роман, од каде ги добивам идеите, колку заработува еден писател или дали некогаш сум искористил човек што го познавам како лик во книга.

Она што го сакам кај средбите со тинејџерите е тоа што тие имаат многу помалку филтри од возрасните. Можат да Ви постават неверојатно длабоко прашање, а триесет секунди подоцна – нешто сосема неочекувано.

Едно прашање што ме изненади ми беше поставено за време на средба посветена на Невидлив. Еден ученик ме праша: „Дали некогаш сте биле чудовиште?“

Мрежи е роман што го истражува влијанието на социјалните мрежи, сајбер-насилството, сексуалната изложеност, порнографијата, онлајн-предаторите, зависноста и вештачката интелигенција. Додека ја пишувавте книгата, или можеби откако беше објавена, дали некогаш дојдовте до момент кога сфативте дека реалноста е уште повознемирувачка од сè што би можеле да го ставите во едно фиктивно дело?

E. M. : Да, апсолутно. Всушност, едно од највознемирувачките нешта при пишувањето на Мрежи беше сознанието дека реалноста се движи побрзо од фикцијата.

Додека истражував за романот, наидов на ситуации поврзани со тинејџери и социјални мрежи во кои ми беше исклучително тешко да поверувам. А понекогаш, кога ќе помислев дека сум замислил нешто особено вознемирувачко за приказната, ќе откриев вистински случај што одел уште подалеку.

Тоа веројатно беше најстрашниот дел: да сфатам дека воопшто немав потреба да преувеличувам. Во некои случаи, всушност, морав да го направам токму спротивното.

Што Ви е повознемирувачко: децата кои се подготвени да направат речиси сè за едно единствено „лајк“ на социјалните мрежи или родителите кои се подготвени да ги експлоатираат сопствените деца за истиот тој „лајк“?

E. M. : Она што повеќе ме вознемирува е однесувањето на возрасните. Децата и тинејџерите растат во свет во кој лајковите, следбениците и одобрувањето станаа еден вид општествена валута. Тие сè уште откриваат кои се и учат како да се справуваат со тој притисок.

Возрасните, од друга страна, би требало да ги разбираат последиците. Кога родителите ја претвораат приватноста, емоциите, па дури и детството на своите деца во содржина во замена за внимание, тие носат свесна одлука во име на некого кој можеби сè уште не разбира што значи неговиот живот да биде јавно изложен на интернет.

На децата им се потребни граници и насоки. Возрасните се тие што треба да им ги обезбедат.

Еден од Вашите најнови проекти е Новите авантури на Малиот принц. Какво беше чувството кога Ви беше понудена можноста да ја продолжите приказната на едно од најпознатите дела во светската книжевност? Што почувствувавте прво – чест, возбуда или страв од огромната одговорност?

E. M. : Мислам дека ги почувствував сите три нешта одеднаш: чест, возбуда и страв. Но можеби најсилното чувство беше одговорноста.

„Малиот принц“ не е само позната книга; тоа е приказна која придружувала милиони луѓе во текот на нивните животи. Ја читаме како деца, а потоа ѝ се навраќаме како возрасни и откриваме сосема поинакви значења. Затоа, кога ми беше понудена можноста да го продолжам тоа патување, мојата прва мисла беше: како да влезете во еден толку сакан свет, а притоа да не го изневерите неговиот дух?

На проектот му пристапив со огромна почит кон делото на Сент-Егзипери. Не сакав да го имитирам ниту да се обидувам повторно да го напишам она што веќе постои.

Сакав да замислам какви прашања би поставувал Малиот принц доколку денес патува низ нашиот свет, притоа зачувувајќи ја онаа мешавина од невиност, љубопитност и мудрост што го прави толку посебен.

Каде ја повлековте границата помеѓу почитта кон Сент-Егзипери и потребата новата книга сепак да остане дело на Елој Морено? Во кој момент си дозволивте да престанете да размислувате што би направил Сент-Егзипери и да почнете да пишувате со сопствениот глас?

E. M. : Уште од самиот почеток знаев дека би било грешка да се обидувам да пишувам како Сент-Егзипери. Постоел само еден Сент-Егзипери, а „Малиот принц“ му припаѓа на неговиот глас, на неговото време и на неговиот сензибилитет.

Затоа границата ја поставив сосема јасно: сакав да ја почитувам суштината на Малиот принц – неговата невиност, љубопитноста, начинот на кој поставува навидум едноставни прашања кои честопати откриваат нешто многу подлабоко – но, светот со кој се среќава и прашањата што ги поставува мораа да доаѓаат од мене.

Во еден момент почнав да се прашувам: „Што би видел Малиот принц доколку денес пристигне во нашиот свет?“ Тоа прашање ми даде многу поголема слобода.

Во оригиналниот Малиот принц, приказната започнува во пустината, додека во Вашето продолжение морето станува централното место на дејството. И пустината и морето се огромни простори што ги поврзуваме со осаменоста, но носат мошне различна симболика. Што Ви понуди морето како книжевен простор што пустината повеќе не можеше да Ви го даде?

E. M. : Всушност, постои уште една, многу полична причина поради која приказната започнува на море: тоа е мојата мала почит кон Антоан де Сент-Егзипери.

Сент-Егзипери исчезнал додека летал над Средоземното Море, па ми се допадна идејата дека, многу години подоцна, Малиот принц на некој начин повторно ќе се врати токму од тоа море. За мене, тоа беше начин почетокот на ова ново патување да го поврзам со човекот кој го создаде.

Покрај оваа почит, морето ми понуди и нешто многу поинакво од пустината. И двете се бескрајни пространства во кои човекот одеднаш се чувствува многу мал, и двете содржат еден вид осаменост и тишина што Ве принудуваат да погледнете во себе.

„Малиот принц“ е книга што децата ја читаат на еден начин, а возрасните ја разбираат на сосема поинаков. Кога го пишувавте продолжението, за кого навистина пишувавте – за денешните деца или за возрасните кои некогаш биле деца и сè уште го носат оригиналниот Мал принц во себе?

E. M. : Пишував и за едните и за другите, бидејќи мислам дека токму тоа е една од најубавите нешта кај „Малиот принц“: книгата се менува во зависност од возраста на оној што ја чита.

Детето ја следи авантурата, ликовите, откритијата и прашањата. Возрасниот ги чита истите зборови, но честопати во нив пронаоѓа нешто друго: спомени, жалење за минатото, изгубени пријателства, минувањето на времето или дури и личноста што некогаш бил.

Сакав да го зачувам тоа двојно читање и во ова ново патување. Сакав децата да уживаат во приказната без да им биде потребен возрасен за да им ја објасни, но исто така сакав возрасните повремено да застанат на некоја реченица и да помислат: „Можеби ова, всушност, ми се обраќа мене.“