„Писателот мора да им се спротивстави на моќниците“ – Интервју со Лилјана Коробка, автор на романот „Крајот на патот“

„Писателите ги формулираат вистините што можеби ќе бидат проучувани во архивите дури по неколку децении. Јас ги поддржувам делата што се непријатни, бунтовни и храбри – квалитети за кои верувам дека ги поседуваат и многу од моите книги“ – вели Лилјана Коробка во едно од одговорите од интервјуто кое го направивме по повод нејзиното гостување на BookStar 2026.

Како се пишува (за) историјата? Колку архивските факти може да помогнат во пишувањето на и во креирањето на ликовите со „вистински“ човечки приказни и со тешки и болни судбини? Каде завршува фактот, а каде започнува фикцијата?

Ова се само некои од прашањата на кои разговаравме со писателката Лилјана Коробка која годинава е гостинка на фестивалот на европска литература BookStar 2026.

Лилјана Коробка е молдавско-романска писателка. Родена е во Република Молдавија. Докторирала филолошки науки на Универзитетот во Букурешт.

Во 2003 го објавила своето прво книжевно дело за кое веднаш добила две високи книжевни награди во Романија.

Авторка е на неколку романи и на една монодрама. Добитничка е на стипендии и престои за уметници во Германија, Австрија, Франција и во Полска.

Во нејзините дела и научни истражувања се фокусира на темите како: цензура, книжевност во егзил, идентитет, маргиналност и историска траума.

На македонски јазик се преведени нејзините романи „Киндерленд“ (во издание на „Сакам книги“) и „Крајот на патот“ (во издание на „Антолог“).

Нејзините дела во голема мера се инспирирани од историјата и историските случувања, а во ова интервју, Коробка одговара на некои од прашањата поврзани со нејзиното творештво, историјата и воопшто нејзиниот процес на пишување.

Во продолжение проследете го нејзиното интервју во целост:

Дали ова е Ваше прво гостување во Македонија и какви се Вашите очекувања од BookStar 2026?

Л. К. : Да, ова е моето прво гостување во Македонија и многу ми е драго што ќе бидам дел од еден голем книжевен настан (во Букурешт го имаме Bookfest, но BookStar звучи многу поохрабрувачки!), и тоа на покана на една посебна издавачка куќа која одлучи да го објави мојот роман – оној што се смета за најрепрезентативен за моето творештво. Веќе имам две книги преведени на македонски јазик и ме интересира да видам како ќе бидат прифатени од овдешната публика.

„Киндерленд“ се занимава со миграцијата, додека „Крајот на патот“ е за депортацијата, која исто така претставува форма на миграција, но политички наметната.

Некои земји ги искусиле овие појави, и, кога читаат за нив, читателите се препознаваат во настаните опишани во книгите.

На други места, пак, ми кажувале дека луѓето за првпат дознаваат за децата оставени сами во напуштените села – дека ништо не знаеле за тоа, ниту за Романците од Буковина или за размерите на депортациите од 1941 година во поранешниот Советски Сојуз.

По одреден период на пишување – особено кога работам на долги романи – доаѓа моментот кога можам да уживам во плодовите на својот труд: кога книгите стигнуваат до читателите, кога се пишува и се разговара за нив и кога се преведуваат. Тоа е награда за напорната работа и постигнувањето.

Истовремено, треба да имаме предвид дека многу од ремек-делата на кои денес им се восхитуваме во своето време биле одбивани – и од издавачите и од читателите – а нивната вистинска вредност била препознаена дури по децении, па и векови.

Сакам да кажам дека развојот на еден писател не треба да зависи од успехот на една единствена книга.

Во едно интервју споменавте дека пред да биде објавен Вашиот прв роман, издавачите Ви предложиле да пишувате под псевдоним. Ако навистина се откажевте од името Лилјана Коробка, под кое име можеби денес ќе беа објавувани Вашите книги?

Л. К. : О, тоа е смешна приказна – се навраќа на моето книжевно деби. Мојот прв уредник, кој беше од Република Молдавија – каде што сите зборуваат руски – забележа: „Каков писател има презиме Коробка?“

На руски јазик (а и во неколку други словенски јазици), тој збор значи нешто сосема непоетично – „кутија“.

Размислував да го земам моминското презиме на мајка ми, но нејзиното презиме беше „Коробчеану“ – што во суштина е истото, само со поинаков суфикс, карактеристичен за Молдавија. Инаку, моите мајка и татко потекнуваат од различни села и се запознале сосема случајно. Мајка ми тогаш ми рече: „Коробка или Коробчеану, исто ти е!“

Почнав да го истражувам потеклото на ова необично и ретко презиме и – за да Ви ја разбудам љубопитноста – открив врска со Македонија: токму на границата со Албанија се наоѓа планината Голем Кораб.

Во Македонија, Кораб е името на словенско божество на морето. Името Коробка потекнува токму од Кораб/Короб, збор што значел – а во неколку јазици и денес значи – брод.

Со текот на времето, значењето се намалувало, сè додека не стигнало до мало сандаче, односно кутија – korobka.

(Од „korob“ го имаме и поаристократскиот збор „каравела“).

Цензурата има важна улога и во Вашата истражувачка работа и во Вашите романи. Дали барањето од еден писател да објавува под псевдоним може да се сфати како форма на замолчување, па дури и како одземање на дел од неговиот идентитет? Дали би чувствувале дека Вашите дела се подеднакво Ваши доколку беа објавувани под друго име?

Л. К. : Во принцип, мислам дека може да биде и едното и другото. Во мојот случај, пред да го објавам првиот роман, ја имав одбрането докторската дисертација во Букурешт – со други зборови, бев многу сериозна млада жена – а моето презиме, со својот ироничен и егзотичен призвук, беше во спротивност со изгледот на една млада научничка.

Од друга страна, презимето „Коробка“ нема ниту романско ниту молдавско потекло. Открив дека „Короб/Кoроб“ биле племе на германски Вандали кои, во текот на миграциите, се населиле во Полска и Украина, а потоа се расеале понатаму.

Но, имав и прабаба по име „Буду“ – и дознав дека Будините биле скитски народ – додека друга прабаба, „Калмуш“, го носела името на едно монголско племе, кое денес на картата можеме да го препознаеме како Калмикија. А имав и прабаба со презиме „Русу“ – па за тоа име навистина нема потреба да го бараме потеклото.

По падот на комунизмот, Молдавците вообичаено се дистанцираа од своето советско, комунистичко минато и настојуваа да изгледаат што е можно поромански. Тоа не беше случај со мене.

Повеќе од дваесет години пишувам и објавувам под своето вистинско име. Сепак, интересно е што мојот дебитантски роман зборуваше токму за писатели кои користат псевдоними и кои им ги продаваат своите дела на други писатели – односно за ghostwriting.

Затоа, Вашето прашање навистина има смисла.

Создавањето книга е долг процес кој не завршува со предавањето на ракописот. Во кој дел најмногу уживате – самото пишување, процесот на објавување или средбите и комуникацијата со читателите?

Л. К. : Всушност, постојат неколку фази, во зависност од конкретниот случај. Некои книги бараат долг процес на истражување.

Мислам дека најсреќните моменти се оние кога ќе си кажам: „Ја завршив книгата“, а потоа и кога првпат ќе ја земам книгата во раце.

И преводите се дел од тој процес и многу ме радува секогаш кога ќе дознаам дека некоја моја книга се објавува во странство.

Вашите романи се тесно поврзани со Вашата академска и истражувачка работа. Колку се важни истражувањето и знаењето во создавањето добра литература, а колку инспирацијата? Ако треба да изберете – музата или знаењето?

Л. К. : На почетокот на мојата книжевна кариера се потпирав на инспирацијата. Дури и кога се занимавав со општествените реалности и проблеми, повеќе сакав да шпекулирам и да ја користам имагинацијата.

Долго време не мислев дека моите истражувачки области некогаш ќе се пресечат со мојата книжевна работа. Но, никогаш не вели никогаш.

Едноставно, по години проучување на архивите поврзани со цензурата и објавување сериозни документи на таа тема, романот се појави – речиси сам од себе, без никакво напрегање.

Научив да се потпирам на секој ресурс – на сè – наместо нешто да исклучувам. Романот е, и отсекогаш бил, многу дарежлив во однос на формите и материјалите од кои може да произлезе.

Музата ја поставува основата, но потоа може да следи какво било искуство – дури и она што потекнува од архивско истражување.

Во „Киндерленд“ ја следиме приказната низ перспективата децата, додека „Крајот на патот“ се фокусира на деведесетгодишна жена која со себе носи цел живот искуство. Кој од овие гласови Ви беше потежок за создавање – оној на детето или оној на жена која се приближува кон крајот на животот? Од каде црпите инспирација за Вашите ликови?

Л. К. : Се ставам во кожата на ликот за да можам што подлабоко да го почувствувам неговиот глас. Затоа моите главни ликови се жени – нив подобро ги разбирам и поефикасно пишувам од женска перспектива, затоа што и самата сум жена.

Со „Киндерленд“ ми беше полесно. И јас некогаш бев дете, па се сеќавам како е тоа; миграцијата што ја опишувам е вистинска, а некои од случаите се поврзани со моето село и со моето семејство.

Од друга страна, сè уште немам осумдесет и шест години, никогаш не сум била во Казахстан, а депортациите биле табу-тема сè до падот на комунизмот, па затоа морав многу да читам. Дури ги проучував и заболувањата поврзани со староста.

Во почетокот, Ана во „Крајот на патот“ (во англиските преводи: „Too Great a Sky“) имаше проблеми со меморијата и други здравствени тешкотии, но подоцна ја напуштив таа идеја.

Таа имаше премногу нешта да раскаже, а всушност познавав човек на таа возраст кој имаше беспрекорно сеќавање и точно раскажуваше низ што поминал.

Кога пишувате за историски периоди, репресија и цензура, каде завршува документарниот факт, а каде започнува слободата на фикцијата за Вас? Дали чувствувате потреба сите настани за кои пишувате да имаат потврдени историски докази?

Л. К. : Романот не е историски трактат, ниту чувствувам потреба да пишувам книги на ист начин.

Во некои романи ги мешам научните вистини со фантастични сцени – ликови кои изгледаат сосема реално, на пример, можат да полетаат или да се претворат во мачори.

Во „Крајот на патот“ прикажав класичен историски роман, но дури и таму не ми беше најважна вистинската или веројатната историја, туку начинот на кој луѓето преживуваат во екстремни ситуации.

Што правите – како живеете – откако сте воделе удобен живот, а потоа еден ден ќе се најдете натоварени во вагон за стока, на патување кое трае еден месец? Што правите кога веќе немате храна, кога надвор е студено, а вие немате ниту радијатор ниту печка?

Постојано чувствувам потреба да се занимавам со проблемите со кои се соочуваме денес, да барам историски примери што можат да ни помогнат – овде и сега – бидејќи имаме сè, а сепак не се чувствуваме среќни.

Дали некогаш читател Ви понудил толкување на некој од Вашите ликови или романи за кое самата не сте размислувале додека сте пишувале?

Л. К. : Секако, тоа се случува многупати.

Но, читателите не ги погодуваат вистинските причини поради кои сум го напишала едниот или другиот роман.

Обично постои некоја биографска причина, иако не пишувам автобиографски романи – ниту еден од моите романи не е за мене.

Архивите ги чуваат фактите, додека литературата ги чува човечките приказни. Според Вас, што може да зачува литературата, а што историјата и документите не можат?

Л. К. : Ги ценам писателите кои умеат да го насетат или интуитивно да го почувствуваат минатото и сегашноста.

Архивите обично се чуваат под клуч; немаме пристап до сите документи – на пример, современите документи ќе им бидат достапни дури на нашите деца или внуци.

Писателите ги формулираат вистините што можеби ќе бидат проучувани во архивите дури по неколку децении.

Јас ги поддржувам делата што се непријатни, бунтовни и храбри – квалитети за кои верувам дека ги поседуваат и многу од моите книги.

Во секоја епоха постојат обиди писателите да се инструментализираат, да се претворат во ласкав одраз на времето во кое живеат. Писателот мора да им се спротивстави на моќниците кои се обидуваат да го купат или да го придобијат.

Архивите се состојат од документи составени според одредени стандарди, додека литературата бара аналитички и психолошки способности, талент, визија и многу повеќе.

Литературата има моќ да стигне до публиката без специјализирано знаење или дозвола за пристап до архивите, претворајќи ги недостапните вистини во приказни што можат да го допрат секој читател.

Интервјуто е направено во септември, 2026 година

Интервјуто го водеше: Билјана Стамова Боневска