Предговор кон книгата „За македонските работи“ (2025)

 

 

Треба сега, и еднаш засекогаш, да се согласиме и да прифатиме едно нешто: „За македонските работи“ (1903) на Крсте Петков Мисирков (1874 – 1926) е најважната книга за македонското прашање што кога било е напишана и објавена на македонски јазик. 

А тоа е така бидејќи, од една страна, таа става круна на македонската преродба од ХIX век, еден долг и комплексен, но и многу оспоруван процес, а од друга страна, поставува цврст идеолошки и културолошки камен-темелник на современата македонска нација oд XX век. Едновремено, со огромна ерудиција и со изразен романтичарски налет, каков што ретко сме прочитале на македонски јазик, таа говори за настани и појави од поблиското и подалечното минато на Македонците и на Балканскиот Полуостров, и визионерски и актуелно дефинира и објаснува настани и појави што ни се случуваат одново и одново на истиот географски простор сто дваесет и две години по нејзиното објавување.

Кога сме кај годините, Мисирков ја создава оваа книга на дваесет и осум години (каква мудрост од каква младост!) и ја објавува во годината што има најголемо симболично значење за секој Македонец: годината на Солунските атентати, на Илинденското востание, на загубата на Гоце Делчев, Питу Гули, Лазар Поп Трајков, на основањето на Крушевската Република, на прогласувањето на Крушевскиот манифест, а со делото на Мисирков дефинитивно можеме да ја наречеме – „Годината на македонските работи“. Во целиот овој контекст, Крсте Мисирков не е само значајна фигура од македонската борба за самостојност, туку и надисториски и наднационален феномен што декларативно, еволуционистички, недвосмислено, храбро и неповратно издаде проглас за културна борба преку која (ќе) дојде до конечна независност и автономија на Македонија.

* 

Крсте Мисирков ја објави својата книга „За македонските работи“ не само како сестран интелектуалец кој ја чувствува одговорноста да зборува во име на својот народ, туку и како далекувиден визионер што настојува да го формулира самиот политички, културен, јазичен и верски дискурс на тој народ. Напишана со строга полемичка логика, со јазик одмерен и разбирлив, но истовремено со исклучителен емоционален и морален интензитет, тоа е книга на идеи, на предлози, на анализи и на конкретни прагматични решенија. 

Мисирков не се задоволува со празни фрази; напротив, тој предлага стратегија. Неправедно ретко за Мисирков се зборувало како за втемелувач на македонската нација, но во неговото дело постои и идеологија и програмски цели на идната македонска држава. 

Како што велеше Св. Кирил: „Не врне ли дожд од Бога подеднакво за сите? А сонцето не грее ли исто така за сите? Зарем не дишеме воздух сите подеднакво? Па тогаш, како не се срамите да признаете само три јазика, а за сите други народи сакате да бидат слепи и глуви?“, така и Мисирков, пред и над сè, бара нормирање литературен јазик заснован врз централното македонско наречје, како основа за целосно обединување на македонската борба за слобода. Потоа, повикува на формирање македонска интелигенција која ќе се надмине себеси и ќе ги остави настрана поделбите оттргнувајќи се од канџите на пропагандите и од своите лични интереси и која ќе се зафати со темелни проучувања од сите научни области: „Ние, ако сакаме да имаме чиста совест пред нашиот народ и пред себеси, треба да ги преземеме врз себе најтешките научни задачи за да му помогнеме.“ Понатаму, пледира мултиетнички пристап („За да се крене револуција во полза на сите народности во Македонија, комитетот треба да биде составен од претставници на сите македонски народности“), односно се залага за соработка и солидарност на сите кои живеат на територија на Македонија – Македонци, Албанци, Турци, Власи, итн., а што е сосема во согласност и со пораките на самиот Крушевски манифест. Потоа, тој голем дел од своето дело го отстапува на начините како да се сочува Македонија во своите етнички граници, за што првично предлага проширување на правата на Македонците во рамките на турската империја, со целосно исклучување на влијанијата од соседните држави, а потоа преку народна „еволуција“ и со помош и интервенција и на Истокот (Русија) и на Западот (претставен преку тогаш моќната Австроунгарија), гледа можност за проширување до целосна независност. Конечно, предлага обнова на Охридската архиепископија како Единствена, Соборна и Апостолска црква на сите Македонци – не во име на една религиозна доминација, туку како модел на верска и културна автономија. 

На таков начин, преку македонскиот јазик како одделен во словенската група на јазици, преку интензивната културна и научна дејност, преку вклученоста на сите народности и почитувањето на нивната различност, преку дипломатското дејствување на интелигенцијата на меѓународен план и преку возобнувањето на Македонска православна црква, Мисирков ги поставува постулатите на кои подоцна навистина ќе се втемели Република Македонија, односно постулатите на секоја држава: јазик, образование, култура, државно уредување, меѓуетнички односи, религија, територијален интегритет, надворешни односи, итн.

Основната мисла на Мисирков е едноставна и длабоко човечка: Македонците постојат како посебен словенски народ, со свој јазик, свои културни особености, свои интереси, своја традиција и, со тоа, имаат право на свој национален живот. Во време кога балканските држави ја сметаат Македонија за територија што треба да се асимилира или подели, Мисирков застанува наспроти сите нив и со критички однос, не само кон регионалните држави, туку и кон други моќни меѓународни инстанции, изјавува (но без да изговори): „Македонија на Македонците“, не како политичка или националистичка фраза за еднократна употреба, туку во широк кохезивен и мултикултурен дух. Тој го прави ова како резултат на длабока ерудиција и анализа на историските, социјалните, политичките, етнографските и културните состојби што го обликувале македонското прашање на преминот меѓу два века.

Во сржта на неговото дело е стремежот кон самоопределување – не како акт на изолирање, туку како предуслов за достоинствено учество во поширокиот контекст. За Мисирков, националната свест не е даденост, туку процес. Тој знае дека народите не се создаваат само со митови или симболи, туку со многу работа, со образование, со здруженост, со организирана интелигенција која не се плаши да мисли критички ниту за себе, ниту за другите.

Она што најмногу восхитува кај ова дело не е само неговата историска смелост, туку и неговата проникливост и визионерство. Тоа не е памфлет за еден ден, туку манифест за иднината. Мисирков јасно предупредува дека ако Македонците не ја преземат одговорноста за сопствената судбина, други ќе ја преземат за нив, и тоа ќе биде неповратно. И обратно – доколку се обединат, со свој јазик, со самосвесна интелигенција, со институции што ќе произлезат од нивната реалност, тогаш ќе имаат сила да се спротивстават и на внатрешната разединетост и на надворешните амбиции.

Мисирков можеби беше изолиран, а неговите идеи – речиси заборавени, но времето покажа дека тие идеи ќе станат темел на современата македонска нација, особено по „вториот Илинден“, но и по 8 септември 1991, кога се реализираше голем дел од визијата што тој ја формулираше децении претходно.

Денес, кога повторно ги читаме страниците на „За македонските работи“, не го правиме тоа само од аспект на читатели на една „класика“. Го правиме тоа како луѓе што сакаат да се разберат себеси. Зашто оваа книга не е само национален документ – таа е личен дневник. Во неа можеме да се видиме такви какви што сме биле, какви што сме можеле да бидеме и какви што сè уште можеме да станеме.

Во време на обновени геополитички притисоци, на културна несигурност, на нови вредности и јазични мутации, делото на Мисирков останува непроценливо – како потсетник дека само народ кој ги прифаќа сопствените јазик, историја, култура и религија може да бара почит и рамноправност отстрана. Тоа е причината поради која ова дело треба постојано да се препрочитува, да се преиздава, да се преосмислува и да се пренесува.

Зашто не се работи само „за македонцките работи“. Се работи за секој од нас.

* *

По многу поводи и во разни ситуации – церемонијални, академски, публицистички, полемички и секојдневни – се зборувало за книгата „За македонските работи“ на Крсте Мисирков. И покрај тоа, таа како да останува и недоволно разбрана и недоволно раширена/вкоренета меѓу македонскиот народ. За тоа има повеќе причини, од кои ќе наведеме неколку.

Секако, една од нив е што оваа книга прескокнува години од националното созревање на Македонците и со коперникански пресврт, првпат на толку артикулиран и висок стил и на јавна сцена говори за „Македонци“ или „македонски Словени“, за „македонско прашање“, за „македонска преродба“, „македонски христијани“, „македонски јазик“, „македонска култура“ итн. Во период кога верско-националните пропаганди на соседните нации, кои функционирале преку претходно создадени и устроени држави, се обидуваат Македонија да ја присвојат или да ја поделат, Мисирков јасно и гласно ја дефинира програмата на движењето што треба да ја донесе самостојноста на нашата држава преку културна преродба и активност. Во такво опкружување, повеќе од храброст е да се говори за темите кои ги разработува Мисирков и не секој е подготвен да возврати на таквиот чин. За неверојатно чудо и за голема несреќа, и ден-денес за дел од овие теми се нема потребната храброст во нашето општество.

Понатаму, причина за тоа што Мисирков останува „неразбран“ или „недоволно сфатен“ и во XXI век е што, како и Крушевскиот манифест, неговата книга малку фалеше да остане анонимна за иднината. Уште пред да се отпечати во печатницата на „Либералниот клуб“, бугарската влада донесува одлука примероците да бидат конфискувани и уништени, така што таа била речиси непозната сè до 1946. Големото прашање што треба да го одговори историографијата е какво влијание оваа книга можела да направи врз борбата за слобода доколку судбината на книгата била поинаква? Доколку испечатените примероци биле разделени меѓу македонската интелигенција во центрите каде што опстојувала: Софија, Белград, Битола, Солун, Санкт Петербург, Скопје итн., дали книгата ќе влијаела врз процесите на македонската борба и ќе можеле, со дипломатска или со заедничка работа на интелектуалните сили, да се спречат Балканските војни или да се катализираат процесите што се случија со АСНОМ или со референдумот за независност?

Секако, Мисирков со своите бескомпромисни македонистички ставови упатува многу критики на сечија сметка, па и на сметка на организаторите и на водачите на Илинденското востание, кое освен што го донесе на видело за светската јавност вековниот македонски стремеж за слобода, со себе донесе и неверојатни големи жртви и последици, како за востаниците, така и за мирното население кое претрпе огромни загуби. Се споменуваат дванаесет илјади опожарени домови, седумдесет илјади раселени лица, триесет илјади бездомници, речиси девет илјади убиени мажи, жени и деца. Но, со овој критички тон, Мисирков не истапува како тенденциозен противник на Организацијата или на Илинденското востание, туку се произнесува со длабок тон на совест и емпатија. Неговиот тон на длабока хуманистичка емпатија е насочен кон народните маси кои ги понеле најголемите жртви во Револуцијата, а тонот на совеста е упатен кон востаниците и интелигенцијата, кои ги повикува на поорганизиран и поефикасен пристап во решавање на македонското прашање. Конечно, Мисирков поставува пледоаје дека културната борба (со наука и литература) е поголема од која било револуција (со пиштол и кама), што се востановува како точно, можеби и повеќе денес од некогаш. „Револуционерната дејност е краткотрајна и рушителна, а не трајна, градителска. Културниот човек, за да има право да се нарече таков, треба да гради, а не да урива.“

Причини има и други и повеќе, но за крај, ќе ја споменеме и онаа што послужи како провокација за ова издание и која сметаме дека е главната препрека што книгата не комуницираше со македонската интелигенција и читатели во доволен степен во минатиот, повеќе од еден век. Книгата никогаш досега, или барем не во овие осумдесет години, колку што македонскиот јазик е официјален јазик на државата Македонија, не доживеала јазична редакција која целосно ќе биде поимлива за мнозинството читатели. Ако имаме разбирање за ваквиот потег во првите изданија, почнувајќи од она од 1946 г. на „Државното книгоздателство на Македонија“ кога „За македонските работи“ е преобјавена во својата изворна форма со предговор на Даре Џамбаз, а по нејзиното повторно „откривање“ во Софиската национална библиотека, па дури и изданието на „Култура“ од 1969 година во редакција на акад. Блаже Ристовски, каде што се прави сериозен компромис меѓу современата норма и веќе архаичниот јазик на Мисирков од почетокот на векот, неприфатливо е од 1980-те години, а уште помалку од прогласувањето на независна и самостојна Република Македонија да имаме само реизданија на „За македонските работи“ кои ниту за највозрасните читатели во нашата држава веќе не се целосно разбирливи.

Мисирков ја напишал книгата на, од сегашен аспект погледнато, архаичен, но тогаш современ македонски јазик, односно јазикот што тој го прогласува за основа на стандардниот македонски јазик. Иако тоа не е неговиот мајчин говор (роден е во Постол/Пела, Ениџевардарско), го избира „централното македонско наречје (велешко-прилепско-битолско-охридско), кое ќе треба да се воведе како задолжителен предмет во сите религиозни и национални пропаганди и во турските училишта. Тоа наречје ќе стане литературен јазик на Македонците.“ 

Јазикот на Мисирков некој ќе го нарече експеримент, некој ќе го нарече дијалект, но тој е чин на втемелување на македонскиот јазик како официјален на територијата на географска Македонија: „Како следбеник на идејата за целосно одделување на нашите интереси од интересите на балканските народи и за самостоен културно-национален развој, јас ја напишав на централното македонско наречје, кое за мене отсега натаму ќе биде литературен македонски јазик.“ 

И за читателот, и за стручната јавност, книгата „За македонските работи“ треба да се издвои како проглас на кодификација. Таа е своевиден праустав на нашиот јазик. Мисирков не само што го нарекува јазикот каков што е, македонски, туку ги поставува и основните премиси што подоцна ќе најдат место, и во Правописот од 7 јуни 1945 година и во Граматиката на Блаже Конески (1952 – 1954). 

Ретко што го заветува македонскиот народ така како што го заветува појавувањето на ова дело кое секој граѓанин не само што треба да го сретне неколкупати во текот на своето формално и неформално образование, туку треба и да биде достапно во сите можни формати и облици (од печатено до аудиоиздание, од Брајово писмо до критички преводи на што е можно повеќе светски јазици). Тоа треба да биде општо место, канон на македонскиот културен и образовен систем.

„За македонските работи“ е пример дека македонскиот јазик во својата древна или народна форма постоел многу одамна, како жив, народен говор, а притоа на него се создавала и литература која може да ја видиме понекогаш во пишана, но пред сè, во исклучително богата усна традиција. 

Мисирков е прв непореклив гласноговорник на македонската вистина на јавна сцена. И ако ја сакаме вистината, тогаш, без товарот на минатото, треба да ја кажеме вистината, каква и да е таа. А таа е следнава: ние досега не само што го имаме потценето, туку делумно дури и го имаме игнорирано Мисирков. 

Додека ја читавме „За македонските работи“ каква што досега можеше да се најде при македонските издавачки куќи, сфаќавме дека јазикот на кој таа е пренесена повеќе не е близок за читателите. И дека за оваа книга и за нејзините тези, со кои секој ќе може понатаму да се согласува или да полемизира, да го досегне своето вистинско и заслужено место, најпрво треба да доживее темелна редакција. Овој труд го окупираше целото мое внимание одреден период и низ тој процес трансформацијата беше двонасочна.

Во работата над книгата ги имав пред себе трудовите на академиците Блаже Ристовски и Блаже Конески кон неа, за што сум благодарен, но пред и над сè нејзиниот оригинал, кој тука изворно го приопштуваме. Без да сакам да правам каков било компромис со традиционалистичкиот пристап кон делото, се обидов да го пренесам на јазик што, се надевам, е најблизок до денешните генерации и до сите оние читатели што очекуваат да го прочитаат и да го сфатат секој нејзин збор. Се обидов да создадам верзија која нема да биде модерна, туку ќе биде современа, која нема да биде само изворна, туку ќе биде и веродостојна и точна. И самиот Мисирков кога решил да ја пишува, можел да ја напише, на пример, на некој соседен јазик што би бил најприфатлив за дел од интелигенцијата која е образована на тој јазик, но се одлучил за централното македонско наречје и за народниот говор. 

Пред таквиот потфат како од мечтите на нејзиниот автор или од зборовите на Теодосија Синаитски книгата да биде како „кључ од челик“, достапна за секој поединечен читател во Македонија, а Мисирков да го здобие заслуженото место во нашиот културен контекст – е исправен и овој обид.

 

Илинден, 2 август 2025 г.

 

– Жарко Кујунџиски