„Препев на класичен стих е највисокиот предизвик за еден книжевник“ – Ана Пејчинова, финалистка за наградата „Драги“

„Неизбежно е да се остават отпечатоци од прсти, дури и цели делови тело, во препевот на друг автор. Иако чесно се обидуваме да се исклучиме себеси од делото, сепак, му даваме ново тело на македонски“ – вели Ана Пејчинова во интервју за Антологџии, по повод нејзината номинација за наградата „Драги“.

Ана Пејчинова е номинирана за наградата „Драги“ за препевот од англиски јазик на „Избрани песни“ од Радјард Киплинг, издание на „Полица“, 2024 година

За неа, препевот е многу повеќе од пренесување зборови од еден јазик на друг. Тоа е творечки чин во кој преведувачот мора истовремено да ги зачува значењето, метриката, ритамот и атмосферата на оригиналот, а новиот текст да звучи природно на македонски.

Токму таков предизвик бил препевот на поезијата на Радјард Киплинг – автор со сложен јазик, колонијален контекст, архаизми, војнички жаргон, неологизми и строго обликувана метрика. За некои строфи, вели соговорникот, биле потребни денови работа.

Во интервјуто зборуваме за тоа што го прави книжевниот превод творечки чин, колку од личниот глас на преведувачот останува во туѓото дело, каде е границата меѓу верноста и слободата, но и дали вештачката интелигенција навистина може да стане конкурент на книжевниот преведувач.

Во продолжение прочитајте го целото интервју:

Што за Вас претставува номинацијата за наградата „Драги“, особено во година кога во фокусот е поетскиот препев?

А. П. : Да се биде финалист за наградата „Драги“ е драга чест за секој преведувач. Одлично е што прозата и поезијата овие две години се ставени во одделна конкуренција.

Кога ќе се спомне името на Драги Михајловски, која е Вашата прва асоцијација? Што значи неговото дело за македонската преведувачка и културна сцена воопшто?

А. П. : Ненадминливиот великан на преводот и препевот Драги Михајловски со своите дела останува сјаен учител на генерации на македонски преведувачи.

Тој е пример и на творечка широкоградост, со споделбата на своите дела бесплатно онлајн. Комуникацијата со него околу мојот прв голем препев на епот „Четирите Зои“ од Вилијам Блејк ми покажа дел од она што неговите студенти едногласно го повторуваат: богата душа, велик дух.

Еден од најчестите митови за книжевниот превод е дека е доволно преведувачот добро да го познава странскиот јазик. Што, всушност, е потребно за еден навистина добар книжевен превод?

А. П. : Книжевниот превод е творечки чин. Тој бара одреден книжевен дар, покрај познавањето на странскиот јазик. Зад преводот стои и доста невидлива работа: истражувања, споредби, интерпретации, референци, културолошки прилагодувања.

Уште посложен е случајот со препевот, посебно на класичниот стих – поезија резбарена во строфа, рима и ритам, при што звучноста и формата мора да се пресоздадат на македонски.

Според мене, препев на класичен стих е највисокиот предизвик за еден книжевник, но и најблагодарниот: кога една сложена сликовита мисла, после денови премислувања и мноштво отфрлени верзии, природно ќе се склопи во течен македонски стих, радоста е неспоредлива.

Кој беше најголемиот предизвик со кој се соочивте при препевот на делото со кое сте номинирани за наградата „Драги“?

А. П. : Киплинг не е лесно четиво ни за англиските говорители: поезијата му обилува со историски и културолошки специфичности од колонијалниот свет во кој живеел.

Авторот користи јазик кој може да е расказен или симболичен, архаичен и епски, фолклорно лирски, или уличен и вулгарен. Чест е војнички жаргон, со позајмици од јазиците урду и хинди што навлегле во колонијалниот англиски.

Препевот беше јазична авантура и со македонскиот јазик: на пример, составував листи на навреди, оружја, коњска опрема и егзотични растенија, меѓу другото, за верно да го доловам тонот на оригиналот.

А да ја зачувам метриката на Киплинг во македонски стих беше вртоглав предизвик – понекогаш на една строфа работев со денови.

Кога препејувачот мора да избере, на што треба да му остане поверен – на зборот од оригиналот или на целокупното значење, ритам и атмосфера на песната?

А. П. : Ова прашање е во постојана дискусија помеѓу преведувачите. Според мене, верниот препев мора да ги обедини значењето, метриката и имплицитната атмосфера на оригиналот.

А за да биде и успешен, треба да звучи како да бил првобитно напишан на македонски. Ова не е лесно.

Колку од личниот глас на преведувачот неизбежно останува во секој препев? Има ли вистина во познатата изрека „преведувачот е предавник“?

А. П. : Неизбежно е да се остават отпечатоци од прсти, дури и цели делови тело, во препевот на друг автор.

Иако чесно се обидуваме да се исклучиме себеси од делото, сепак, му даваме ново тело на македонски, и со тоа стануваме соучесници, не сведоци, во создавањето. Вљубени „предавници“.

Може ли недоволно добар превод да го „скрие“ големиот поет од новата публика, а добар препев да му отвори сосема нов живот во друга култура? Колкава е, во таа смисла, одговорноста на преведувачот?

А. П. : Секако, има невешти преводи кои го „грдат“ оригиналот, а има и хипер-креативни преводи кои додаваат димензии што авторот не ги вметнал.

Одговорноста на преведувачот е да остане искрен пред себе и пред читателот, и верен на духот на делото што го преведува, најдобро што умее.

Во време на машински превод и сè поголемо присуство на вештачката интелигенција, што е она што во поетскиот препев сè уште може да го направи само човекот? Дали развојот на вештачката интелигенција го доживувате како закана за преведувачката професија или како алатка што може да му помогне на преведувачот?

А. П. : ВИ навистина ги менува параметрите во веројатно сите сфери на човековото делување и станува сè покорисен помошник и на преводот. Сепак, за добрата авторска книжевност, како и за книжевниот превод и препев, не гледам вистинска опасност: ВИ не е креативна алатка, туку напредна комбинаторика.

И на најсофистицираниот јазичен модел за писатели (Клод Опус деновиве) му недостасува осет за значења и поврзаности, за телесни сензации, метафори, јазична тежина и суптилност.

Едноставно, ВИ нема естетско и вредносно чуло. Во човековата уметност, пак, постои нешто речиси мистично во инспирацијата, во поврзаноста на телото и смртноста, на искреноста и тишината. Ова останува недостапно за ВИ.

Дали во моментов работите на уште некој превод и што би можеле да очекуваме наскоро од вас?

А. П. : Повремено работам на препеви на Руми и на Роберт Фрост, но главно се занимавам со сопствената проза и поезија.

Лани излезе мојата поетска збирка „Чувари на малите нешта“, која ја преведов на англиски и ја објавив на Амазон Букс под наслов Guardians of the Tiny and Tender.

Летово излезе мојата автобиографска докуфикција „Пустинско срце: Петнаесет години во Авганистан“, која исто планирам да ја преведам на англиски јазик.

Интервјуто е направено во октомври, 2026 година

Интервјуто го водеше: Билјана Стамова Боневска