„Со љубов и во детаљ – по таа реченица се препознаваат студентите на Драги“ – Никола Ѓелинчески, финалист за наградата „Драги“

„На еден од часовите по теорија на превод, Драги Михајловски ни зборуваше за метафората со свеќата, која ја поврзуваше со преведувачкиот пристап на Џон Драјден. Ако држите свеќа преблиску, ќе ви го замати видот (а може и да ве изгори), а ако ја држите предалеку, нема да ги видите деталите. Затоа свеќата, односно преводот, треба да се држи на пристојно растојание, така што духот на оригиналот ќе се задржи, но делото нема да е пренесено слепо збор по збор“, вели Никола Ѓелинчески во разговорот за блогот Антологџии, по повод номинацијата за наградата „Драги“.

Никола Ѓелинчески е номиниран за наградата „Драги“ за препевот од англиски јазик на „Неред“ од Питер Мекеј, издание на „Струшки вечери на поезијата“, 2026 година

За него, книжевниот превод не е само прашање на јазично знаење, туку творечки чин што бара чувство за целината на песната, истражување на сопствениот јазик, внимателно читање и одговорност пред авторот и читателот. А кога станува збор за поезијата, задачата станува уште посложена: преведувачот треба да ги зачува значењето, ритамот, атмосферата и културниот контекст, без притоа да го „одомаќини“ оригиналот до непрепознатливост.

Во разговорот зборуваме за школата на Драги Михајловски и неговото правило „со љубов и во детаљ“, за предизвиците на двојазичната поетика на Мекеј, за границата меѓу верноста и „предавството“ во препевот, но и за ризикот преведувачот во ерата на вештачката интелигенција да се претвори во „дигитален аргат“.

Во продолжение прочитајте го целото интервју:

Што за Вас претставува номинацијата за наградата „Драги“, особено во година кога во фокусот е поетскиот препев?

Н. Ѓ.: Неколку одговори ми се преплетуваат и тешко ми е да издвојам само еден. Најпрвин, ми значи што со самото воспоставување на наградата се уважува мојот учител. Потоа, номинацијата ја доживувам и како потврда дека функционираат сите алки во синџирот што го сочинуваат едно вакво дело, од комуникацијата меѓу авторот, преведувачот и издавачот до најсуптилните јазични нијанси.

Тука особено би ја издвоил соработката со Струшките вечери на поезијата, кои го објавија „Неред“. Важна ми е и помислата дека жртвите што ги прави семејството на еден преведувач барем донекаде се ублажуваат со ваквото признание. И, секако, чест ми е што мојот препев воопшто е прочитан од такво угледно жири, а камоли да се најдам во потесен избор со некои од нашите најдобри препејувачи.

Кога ќе се спомне името на Драги Михајловски, која е Вашата прва асоцијација? Што значи неговото дело за македонската преведувачка и културна сцена воопшто?

Н. Ѓ.: „Со љубов и во детаљ“. Сите ние што сме школа на Драги се препознаваме во таа негова реченица. Иако звучи едноставно, таа е многу јасна водилка за тоа како треба да се работи и да се учи.

Нѐ потсетува дека талентот мора да се надградува со постојано копање во вертикалата, со истражување на мајчиниот јазик, но пред сѐ со љубов кон него. Сум кажал и претходно дека неговото дело е бесценет подарок за македонскиот јазик, но и неисцрпен извор за идните генерации преведувачи.

Еден од најчестите митови за книжевниот превод е дека е доволно преведувачот добро да го познава странскиот јазик. Што, всушност, е потребно за еден навистина добар книжевен превод?

Н. Ѓ.: На најосновно ниво, добрите книжевни преведувачи се издвојуваат од не толку добрите по тоа што знаат да ја пренесат целата песна, а не само текстот.

Токму таму лежи убавината на тоа што го работиме. Секако, потребни се и вистинските соработници, луѓе што ќе те поддржат во преведувачкиот подвиг, но ми се чини дека сѐ почнува со многу читање.

Најпрвин, преведувачот треба добро да ги познава великаните на сопствената книжевност, а потоа и да знае каде да чепне за да си го наштима тонот за новото дело.

Кој беше најголемиот предизвик со кој се соочивте при препевот на делото со кое сте номинирани за наградата „Драги“?

Н. Ѓ.: Кај Мекеј постои една невообичаена двојазична поетика. Англиските верзии не се едноставни преводи на гелските оригинали. Почнуваат заедно со некој збор, слика, звук, а потоа си го наоѓаат патот кон непозната територија.

Тие се некакви заемни одекнувања, варијации, понекогаш продолженија, понекогаш противречности.

Двата текста живеат паралелно и постојано разговараат. Како преведувач имав сериозен предизвик да се справам со ехото помеѓу двете оригинални песни, нивното несовпаѓање, и намерната непреводливост во некои песни.

Уште пострашно е што и самиот творам во сличен културолошки контекст и постоеше опасност премногу да ги одомаќинам, да ги помакедончам песните при културолошката адаптација.

Кога препејувачот мора да избере, на што треба да му остане поверен – на зборот од оригиналот или на целокупното значење, ритам и атмосфера на песната?

Н. Ѓ.: Новата критика, која ми е најблиска книжевна теорија, го разгледува делото како самостоен, автономен уметнички предмет, независно од позадината на авторот и околностите во кои настанало.

Се согласувам дека таков би требало да биде пристапот на преведувачот, но делата многу ретко постојат во вакум. Затоа морав да направам граница помеѓу Мекеј како национален поет на Шкотска (културната улога, јавната функција), како поет (поетиката, формата, книжевниот метод) и како личност (биографијата и индивидуалното искуство). Односно, во некои песни препевот е поверен на зборот, а во други на целокупното значење.

Колку од личниот глас на преведувачот неизбежно останува во секој препев? Има ли вистина во познатата изрека „преведувачот е предавник“?

Н. Ѓ.: На еден од часовите по теорија на превод, Драги Михајловски ни зборуваше за метафората со свеќата, која ја поврзуваше со преведувачкиот пристап на Џон Драјден.

Ако држите свеќа преблиску, ќе ви го замати видот (а може и да ве изгори), а ако ја држите предалеку, нема да ги видите деталите. Затоа свеќата, односно преводот, треба да се држи на пристојно растојание, така што духот на оригиналот ќе се задржи, но делото нема да е пренесено слепо збор по збор.

Таму завршува преводот и почнува препевот, а таквото предавство е најдобриот начин да останеме верни на авторот и делото.

Може ли недоволно добар превод да го „скрие“ големиот поет од новата публика, а добар препев да му отвори сосема нов живот во друга култура? Колкава е, во таа смисла, одговорноста на преведувачот?

Н. Ѓ.: Секако дека можни се двете сценарија, но мислам дека одговорноста не треба да му се припишува исклучиво на преведувачот.

За еден добар препев потребна е симбиоза меѓу авторот, преведувачот, лекторот, јазичната редакција и издавачот. Иако преведувачот го носи најголемиот товар во тој процес, конечниот квалитет на делото не зависи само од него. Понекогаш е потребен уште еден пар очи што ќе забележи нешто што му избегало на преведувачот или што било неоправдано додадено.

Во време на машински превод и сè поголемо присуство на вештачката интелигенција, што е она што во поетскиот препев сè уште може да го направи само човекот?

Н. Ѓ.: Тоа што може да го направи само човекот е да му биде срам од сопствениот препев. Преведувачот има одговорност кон авторот и читателите и на крајот треба да се потпише под тоа што го сработил.

Не е доволно да се најде збор што се римува или стих што звучи убаво ако притоа се изгуби суштината на песната. Вештачката интелигенција понекогаш нуди токму такви стерилни решенија, а знае и да залута толку многу што на крајот создава сосема нова песна.

Кај „малите“ јазици, како македонскиот, проблемот е уште поизразен поради недоволното познавање на културните контексти и погрешните информации со кои располага. Покрај тоа, човекот има и должност да разговара за својата работа и да придонесува кон создавањето читателска публика.

Дали развојот на вештачката интелигенција го доживувате како закана за преведувачката професија или како алатка што може да му помогне на преведувачот?

Н. Ѓ.: Мислењето на оваа тема ми се менува со секое ново постигнување на вештачката интелигенција, но во принцип, барем засега, сметам дека искусните книжевни преведувачи не се загрозени. Преведувачите што држат до себе не би дозволиле да им пропадне интегритетот и ќе ја искористат технологијата за да ги надоградат воспоставените методи на работа.

Од друга страна, преведувачот многу лесно може да се претвори во дигитален аргат, како што ги нарекува Зориа Петкоска Калајџиева сите оние што ѝ се потчиниле на вештачката интелигенција, особено под притисок на кратките рокови што ги наметнуваат погоните за превод и целокупната состојба во која што се наоѓа државата во моментов.

Прашањето не е само дали вештачката интелигенција може да преведува, туку и под какви услови преведувачот ќе продолжи да твори.

Дали во моментов работите на уште некој превод и што би можеле да очекуваме наскоро од вас?

Н. Ѓ.: Месецов привршувам со последните препрочитувања на избор песни од три книги на Антонио Гамонеда, пред ракописот да оди во печат. Книгата ќе излезе во издание на „Алеф публикации“ и се надевам дека ќе им го доближи на македонските читатели овој исклучителен шпански поет.

Работата на Гамонеда беше едно од оние преведувачки искуства во кои колку повеќе навлегував во текстот, толку повеќе сфаќав дека има работи што ми избегале при претходното читање. Неговите песни навидум се кратки и едноставни, но зад неколку стиха понекогаш се кријат толку многу слоеви што не бев сигурен кога препевот е навистина завршен.

Интервјуто е направено во октомври, 2026 година

Интервјуто го водеше: Билјана Стамова Боневска