„Преведувачот е одговорен посредник меѓу различности“ – Ели Пујовска, финалистка за наградата „Драги“

„Песната не е збир од информации што треба без загуба да се префрлат од еден јазик во друг. Во неа има ритам, асоцијација, културен нанос, двосмисленост, тишина, но и нешто што не може целосно да се измери, објасни или пресмета. Понекогаш токму она што му се спротивставува на разбирањето е она што треба да остане зачувано“ – вели Ели Пујовска во интервју за блогот Антологџии, по повод нејзината номинација за наградата „Драги“.

Што значи да се преведе една песна без да се изгуби она што ја прави песна? Дали препејувачот треба да му остане верен на зборот, на значењето, на ритамот – или на нешто што не може сосема да се именува?

Ели Пујовска, финалистка за наградата „Драги“ за препевот од холандски јазик на „Златен венец – одбрани песни од Анеке Брасинга“, во разговорот за „Антологџии“ зборува за преведувањето како чин на избор, одговорност и создавање.

Од односот меѓу преведувачот и оригиналот, преку „тајната“ на добриот препев, па сè до прашањето што може, а што не може вештачката интелигенција – нејзините одговори отвораат една поширока тема: како туѓата песна да стане наша, а сепак да не престане да биде туѓа.

Во продолжение проследете го целото интервју:

Што за Вас претставува номинацијата за наградата „Драги“, особено во година кога во фокусот е поетскиот препев? 

Е. П. : Во чест на фактот што годинава наградата „Драги“ за првпат ќе биде доделена за препев, би сакала на ова прашање да одговорам со поетски јазик, како најсоодветна форма за изразување на честа, благодарноста и одговорноста што ги чувствувам по повод номинацијата.

Благодарам за мигот во кој туѓиот збор ми се врати како признание дека не сум го превела само јазикот. Дека сум пренела нешто што не се пренесува: она што останува кога зборот ќе ја премине границата.

Кога ќе се спомне името на Драги Михајловски, која е Вашата прва асоцијација? Што значи неговото дело за македонската преведувачка и културна сцена воопшто? 

Е. П. : Кога ќе го слушнам името Драги Михајловски, мојата прва асоцијација е гласот.

Не само неговиот препознатлив преведувачки глас, туку онаа особена способност преку преводот туѓата литература да стане блиска, а притоа да не ја изгуби својата различност.

За мене Драги е еден од оние преведувачи кај кои преводот одамна престанува да биде само посредување. Тој станува самостоен книжевен чин. Неговите преводи покажуваат дека преведувачот може да биде силно присутен во текстот, а сепак да не го потисне авторот. Напротив, неговата присутност се потврдува токму во способноста да му создаде простор на туѓото дело природно да прозвучи во македонскиот јазик и токму затоа неговите преводи и препеви се толку значајни за македонската преведувачка и културна сцена.

Не само што внесуваше големи книжевни дела во нашата култура, туку и го прошируваше самиот македонски јазик, покажувајќи колку тој може да прими, да преобрази и повторно да создаде.

Можеби токму тука ја гледам неговата најголема заслуга: што ни покажа дека преводот не е само пат кон туѓата литература, туку и начин нашиот јазик да открие нови можности за сопственото изразување. Затоа неговите дела за мене остануваат трајно мерило за одговорноста на преведувачот: да биде доволно присутен за да создаде, а доволно воздржан за да му дозволи на авторот да остане свој.

Еден од најчестите митови за книжевниот превод е дека е доволно преведувачот добро да го познава странскиот јазик. Што, всушност, е потребно за еден навистина добар книжевен превод?

Е. П. : Да се познава странскиот јазик е неопходно, но за книжевниот превод тоа е само почеток.

Преведувачот мора да го препознае и она што не стои непосредно во зборовите: ритамот, тишината, двосмисленоста, културната меморија, па и она што авторот намерно го остава неизговорено. Добриот книжевен превод, пред сè, бара длабоко читање, преведувачот го чита делото не само со познавањето на странскиот јазик, туку и со слухот на сопствениот. Треба да ја слушне реченицата пред да ја пренесе: нејзиниот ритам, паузите, внатрешната логика.

Затоа преведувањето не го доживувам како работа меѓу два јазика, туку како средба меѓу текстот и целото преведувачко тело преку окото што чита, увото што слуша, раката што пишува, меморијата што препознава и чувствителноста што избира.

Потребно е и длабоко познавање на сопствениот јазик, преведувачот не треба само да знае што значи еден збор во оригиналот, туку и што може да направи тој збор во македонскиот: каков ритам ќе создаде, каква слика ќе отвори, каква асоцијација ќе разбуди, а понекогаш и каква тишина зад себе ќе остави.

За тоа се потребни книжевно искуство, културна широчина, истрајност и пред сè, одговорност кон туѓиот текст.

Преведувачот постојано избира: што да зачува, што да преобрази, каде да биде смел и каде да се воздржи. Во тие одлуки се создава неговата работа, но и неговата етика. Затоа добриот превод не е оној во кој преведувачот исчезнува, туку оној во кој неговото присуство не го засенува делото.

Тој мора да биде доволно присутен за да создаде нов книжевен текст, а доволно внимателен за да му дозволи на оригиналот да остане жив. На крајот, можеби најважното не е само колку добро го познаваме странскиот јазик, туку колку длабоко умееме да слушаме и она што сме го слушнале, да го оживееме во сопствениот јазик.

Кој беше најголемиот предизвик со кој се соочивте при препевот на делото со кое сте номинирани за наградата „Драги“?

Е. П. : Најголемиот предизвик беше што кај Брасинга речиси секогаш постојат повеќе можни решенија, но само едно го задржува она што е суштинско за стихот.

Понекогаш тоа значеше да се откажам од најточниот збор за да го зачувам ритамот; другпат, да задржам необична конструкција иако на македонски не звучи сосема природно, но особено тешки ми беа местата каде што еден збор истовремено носи значење, звук и асоцијација.

Таму преведувањето станува вистински избор, а не пренесување: што ќе зачувам, што ќе жртвувам и што можам повторно да создадам. Токму затоа препевот на Брасинга за мене беше долга низа на одлуки во кои морав да бидам и многу прецизна и многу храбра.

Најголемиот предизвик не беше да најдам „точен“ збор, туку да најдам збор што ќе може да ја носи песната понатаму.

Кога препејувачот мора да избере, на што треба да му остане поверен – на зборот од оригиналот или на целокупното значење, ритам и атмосфера на песната?

Е. П. : Мислам дека препејувачот не му должи безусловна верност ниту на зборот, ниту на она што однапред го нарекуваме „значење“. Понекогаш токму зборот е местото каде што песната мисли, а понекогаш е само нејзината површина.

Кај Брасинга, на пример, еден навидум обичен збор може да ја наруши реченицата, да ја сврти во неочекувана насока или да отвори сосема друга асоцијација. Ако го преведам само неговото речничко значење, можеби ќе бидам лексички точна, но ќе ја изгубам причината поради која тој збор стои токму таму.

Затоа, кога морам да бирам, се обидувам да бидам верна на односот меѓу зборовите: на нивното триење, на ритамот што го создаваат, на она што го кажуваат и на она што одбиваат да го кажат. Понекогаш тоа бара да го напуштам зборот за да ја сочувам песната. А понекогаш, напротив, токму најнеобичниот збор мора да остане. За мене вистинската верност во препевот е способност да се препознае што во песната не смее да се изгуби.

Колку од личниот глас на преведувачот неизбежно останува во секој препев? Има ли вистина во познатата изрека „преведувачот е предавник“?

Е. П. : Пред секој нов превод постои еден преведувач, а по неговото завршување — веќе друг. Секој книжевен превод претставува и процес на преобразба на оној што го создава: му го проширува вокабуларот, ги преиспитува неговите естетски критериуми и ја продлабочува чувствителноста кон ритамот, паузата, тишината и недореченоста.

Во таа смисла, преведувачот не е само автор на преводот, туку и негов прв „производ“: делото најнапред го менува оној што го создава, а дури потоа продолжува да живее во културата на примачот. Ова особено се согледува во препевот на поезијата.

Поетскиот јазик не бара само семантичко разбирање, туку и чувствување на ритамот, звучноста, синтаксичката организација и телесноста на зборот. Затоа личниот печат на преведувачот е неизбежен.

Тој се содржи во неговиот избор на збор, ритам, интонација и синтакса, но тоа не значи дека преведувачот треба да го претвори оригиналот во сопствена поезија. Неговата задача е сопствената чувствителност да ја стави во служба на туѓото дело. Оттука, не би можела да кажам дека преведувачот е „предавник“.

Предавство би било кога преведувачот свесно би му ја одзел на делото неговата различност, би го приспособил кон сопствениот вкус или би го поедноставил таму каде што оригиналот бара отпор. Но, секој превод нужно подразбира промена: дел од значењето, звучноста или културните асоцијации не може механички да се пренесат, а тоа не е предавство, туку услов на самото преведување.

Затоа би ја заменила изреката „преведувачот е предавник“ со една попрецизна мисла: преведувачот е одговорен посредник меѓу различности. Во секој препев останува дел од него, но вистинската вредност на тој личен удел се мери според тоа дали преку него оригиналот станал подлабоко присутен или напротив, бил потиснат.

Може ли недоволно добар превод да го „скрие“ големиот поет од новата публика, а добар препев да му отвори сосема нов живот во друга култура? Колкава е, во таа смисла, одговорноста на преведувачот?

Е. П. : Можеби преведувачот има поголема моќ отколку што сака да признае, но и помала отколку што понекогаш му се припишува. Не верувам дека еден превод сам по себе може да му го одреди местото на еден голем поет во друга култура, но може да влијае врз тоа со какви очи читателот првпат ќе го види. Тоа го почувствував многу конкретно при препевот на Брасинга.

Не сакав нејзината поезија да ја „претставам“ пред македонскиот читател, уште помалку да ја направам полесна за него. Сакав да останат и нејзините остри рабови, необичните свртувања, местата што не сакаат веднаш да се предадат. Затоа секоја песна ја градев во блиска и честа комуникација со неа, а од таа средба не произлегоа само преводи, туку се родија и анализи на некои од нејзините најкомплексни песни за препев. Анализи што ги напишав за неа, а кои потоа станаа дел од нашиот заеднички разговор за нејзината поезија.

Тогаш сфатив дека преведувачката одговорност не е да му ја олесни средбата на читателот со поетот, туку да му овозможи таа средба навистина да се случи. Доколку во преводот ги отстраниме сиот отпор, сите двосмислености и необичности, можеби ќе добиеме мазен текст, но не и авторот, односно, Брасинга.

Затоа добриот препев е зачеток на новиот живот што читателот му го дава преку сопственото значење. Во таа смисла, одговорноста на преведувачот е огромна, но и многу скромна: да не биде сопственик на туѓата поезија, туку нејзин внимателен преносител до оној читател кој сè уште не знае дека токму тој поет му недостасувал.

Во време на машински превод и сè поголемо присуство на вештачката интелигенција, што е она што во поетскиот препев сè уште може да го направи само човекот?

Е. П. : Не би ја барала разликата меѓу човекот и машината во онаа удобна поделба според која човекот чувствува, а машината пресметува. Работата е посложена. Во поетскиот препев човекот има една незаменлива обврска: да донесе одлука таму каде што нема готово решение и да преземе одговорност за последиците од таа одлука.

Песната не е збир од информации што треба без загуба да се префрлат од еден јазик во друг. Во неа има ритам, асоцијација, културен нанос, двосмисленост, тишина, но и нешто што не може целосно да се измери, објасни или пресмета.

Понекогаш токму она што му се спротивставува на разбирањето е она што треба да остане зачувано.

Вештачката интелигенција може да понуди огромен број можни решенија, тоа е нејзината предност, но во поезијата може да биде и нејзино искушение: ако секоја нејаснотија веднаш се претвора во решение, се губи можноста да се зачува она што во песната намерно останува отворено.

Затоа, она што човекот сè уште го прави незаменливо не е само преведувањето на зборовите, туку прифаќањето на туѓоста како вредност. Добриот препев не ја укинува разликата меѓу оригиналот и преводот, ниту се обидува туѓото целосно да го присвои. Тој создава услови за средба, но ја зачувува разликата поради која таа средба воопшто има смисла. Можеби токму тука е и најважната задача на преведувачот во времето на вештачката интелигенција: да не го направи туѓото удобно по секоја цена. Да знае кога треба да објасни, но и кога треба да остави нешто необјаснето; кога да бара решение, но и кога да прифати дека нерешливоста е дел од поетската вистина.

Затоа иднината на поетскиот препев не ја гледам во совршеното совпаѓање на два текста, туку во создавањето простор во кој една туѓа песна може да стане наша, без да престане да биде туѓа.

Дали развојот на вештачката интелигенција го доживувате како закана за преведувачката професија или како алатка што може да му помогне на преведувачот?

Е. П. : Вештачката интелигенција ја гледам како корисна алатка за која треба да постои свесност до каде досегнува нејзината можност, а од каде започнува работата на преведувачот.

Таа може да предложи, да провери и да забрза, но не може да ја преземе книжевната проценка и одговорноста за конечниот избор.

Дали во моментов работите на уште некој превод и што би можеле да очекуваме наскоро од вас?

Е. П. : Во моментов работам на превод на книга од Анјет Данје, холандска писателка и сценаристка, позната по своето специфично и внимателно изградено прозно творештво. Пред да го започнам овој превод, ја завршив книгата посветена на Анеке Брасинга, на нејзиниот опус и на моето преведувачко патешествие низ лавиринтот на нејзиниот речиси телесен јазик.

Се надевам дека наскоро и таа книга ќе стигне до читателите.

Интервјуто е направено во октомври, 2026 година

Интервјуто го водеше: Билјана Стамова Боневска