„Да не се преведувачите, светот би бил многу помал“ – Даниела Спироска, финалистка за наградата „Драги“

„Лично не верувам дека постојат текстови што се целосно непреводливи – дури и ако тоа понекогаш значи дека мораме одново да ги напишеме“ – вели во интервју за Антологџии, Даниела Спироска која годинава е номинирана за наградата „Драги“.

Од студентските клупи, каде што ги следела предавањата на Драги Михајловски и ги откривала „тајните на преводот“, до препевот на песните на Дилан Томас со кој годинава влезе меѓу финалистите за наградата што го носи името на нејзиниот професор – преведувачкиот пат на Спироска на интересен начин го затвора кругот.

Разговорот со Даниела Спироска нè води низ сите поважни аспекти од нејзината дејност како преведувач.

Како што нагласува и самата: „не е преведувач само оној што ги знае зборовите, туку оној што знае да го пренесе уникатниот сензибилитет што една песна го носи со себе“.

Во продолжение проследете го целото интервју:

Што за Вас претставува номинацијата за наградата „Драги“, особено во година кога во фокусот е поетскиот препев?

Д. С. : За мене претставува големо задоволство да се најдам во најтесниот избор за наградата „Драги“ од два аспекта:  едниот е дека со името на оваа награда се дава внимание и се зацврстува значењето на големиот влог на професорот Драги Михајловски во преведувачката дејност со која се гради мост меѓу светската литература и македонскиот јазик, а другиот дека преведувачкиот труд е вреднуван од компетентно жири кое те верификува меѓу најзначајните преведувачи во нашата  книжевна средина, а истовремено избирајќи го највредното се надоврзува на неговото преведувачко дело.

А несомнено е значајно и дека оваа година за првпат оваа награда ќе биде доделена за препев на поетско дело на македонски јазик.

Кога ќе се спомне името на Драги Михајловски, која е Вашата прва асоцијација? Што значи неговото дело за македонската преведувачка и културна сцена воопшто?

Д. С. : Името на професорот Драги Михајловски ме врзува за моите факултетски години. Ја имав таа чест и задоволство да навлезам во тајните на поезијата преку неговите предавања и дискусии на вежби, да ги совладувам сложените поетски јазли и замки и да влегувам во тајните на преводот.

И благодарна сум што ми ги отвори вратите на тој свет.  А денес живо е присутен со делата што ги остави зад себе, збирките раскази, романите, преводите и препевите на значајни класични дела од англиското говорно подрачје, како и монументалниот потфат, преводот на сите дела на Шекспир.

Еден од најчестите митови за книжевниот превод е дека е доволно преведувачот добро да го познава странскиот јазик. Што, всушност, е потребно за еден навистина добар книжевен превод?

Д. С. : Тоа би било исто како да речеме дека секој говорител на еден јазик може да биде писател или поет. Денес сведочиме на таков наплив на автори што можеби и може да се рече така. Секако, тоа е далеку од вистината.

За еден автор да е вистински автор, треба да има свој препознатлив јазик, ритам. Исто и преведувачот; не е преведувач тој што ги знае зборовите, туку оној што може да го сети и пренесе тој сензибилитет.

Но, преводот значи  и пренесување и поврзување на две култури, па и на два различни света. Тој процес не е едноставен, безболен – понекогаш мора да предизвика, на пример чувство на оддалеченост и непознатост, за да разбереме дека оригиналот доаѓа од култура поинаква од нашата.

Во тој случај мора да му се верува на преведувачот дека знае што прави, особено кога станува збор за поезијата. Лично не верувам дека постојат текстови што се целосно непреводливи – дури и ако тоа понекогаш значи дека мораме одново да ги напишеме.

Кој беше најголемиот предизвик со кој се соочивте при препевот на делото со кое сте номинирани за наградата „Драги“?

Д. С. : Дилан Томас е незгоден, се одликува со сложени, необични метафори, збунувачки аналогии, контрадикторности, напати конфузна синтакса, и расплетувањето на значењето е вистински предизвик. А потоа доаѓаат внимателно обликуваниот звук, неологизми, необични зборовни комбинации, алитерација, асонанција, рими и накрај кога сето тоа ќе се разоткрие препевот станува лична победа и откровение. Мора да признам, понекогаш останува и трошка сомнеж.

Кога препејувачот мора да избере, на што треба да му остане поверен – на зборот од оригиналот или на целокупното значење, ритам и атмосфера на песната?

Д. С. : За да се пренесе духот на оригиналниот текст, честопати мораме и да се оддалечиме од него. Според мене, најважен чекор во преведувањето е читањето и толкувањето – мораме да разбереме што сака да ни порача оригиналот и каков ефект предизвукува кај читателот на изворниот јазик, а потоа да се обидеме да го постигнеме истиот ефект во преводот.

Ако нѐ води таа основна идеја, некои промени, па дури и извесни загуби нема да му наштетат на текстот. Но целокупното значење, ритам и атмосфера не смее да се жртва на еден збор. Ако ритамот и атмосферата се изгубат, сме го изневериле авторот.

Колку од личниот глас на преведувачот неизбежно останува во секој препев? Има ли вистина во познатата изрека „преведувачот е предавник“?

Д. С. : Може и смее да се најде во траги, така велат декларациите на производите, млеко и јајца во траги. Ама нив не ги чувствуваме. Се чувствува само главниот производ. Не верувам дека преведувачот е предавник, да не се преведувачите светот би бил многу помал.

Може ли недоволно добар превод да го „скрие“ големиот поет од новата публика, а добар препев да му отвори сосема нов живот во друга култура? Колкава е, во таа смисла, одговорноста на преведувачот?

Д. С. : Секако, преведувачот има голема тежина на своите рамена. Ако преводот е верен на оригиналот и покрај значењето го задржал и ритамот и сето богатство на изразот, тогаш патот му е отворен понатаму. А тоа е навистина важно, посебно за јазици кои се говорат од мал број на говорители.

Гинтер Грас рекол дека преводот менува сѐ, но на таков начин што всушност ништо не се менува. Затоа преводот е и уметност и умешност. Умешно треба да се пријде кон еден уметнички текст и тој текст да се прелее на другиот јазик на таков начин што за читателот нема да биде изгубена ниту една автентична одлика на гласот на авторот.

Во време на машински превод и сè поголемо присуство на вештачката интелигенција, што е она што во поетскиот препев сè уште може да го направи само човекот?

Д. С. : Вештачката интелигенција го нема и нема да го има животното искуство, а без тоа искуство, нема уметност.

Вештачката интелигенција има податоци, но следи правила, граматички, синтаксички и ред други, а уметникот креира, комбинира и храбро ги крши правилата за да создаде нешто ново.

Таа веројатно наскоро ќе може совршено да го извршува техничкиот дел од работата, но суштината не е во тоа, туку во личниот печат и сензибилитет што преведувачот го внесува во текстот.

Дали развојот на вештачката интелигенција го доживувате како закана за преведувачката професија или како алатка што може да му помогне на преведувачот?

Д. С. : Не верувам дека вештачката интелигенција лесно ќе го замени преведувачот бидејќи книжевниот превод, слично како и пишувањето е личен чин – во него се огледува нечија особеност, поглед на свет и начин на размислување.

Дали во моментов работите на уште некој превод и што би можеле да очекуваме наскоро од вас?

Д. С. : Работам на неколку проекти, еден од нив повторно е Дилан Томас. Овој пат „Под млечната шума“, а ќе излезе пак во издание на ПНВ Публикации.